Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 163-164'te düzenlenen "ön sorun" (hadise), görülmekte olan asıl dava sırasında ortaya çıkan, asıl davadan bağımsız bir davaya konu olamayacak nitelikte olan ancak asıl dava hakkında karar verilebilmesi için ondan önce incelenip karara bağlanması gereken usuli veya maddi sorunlardır (örneğin yetki itirazı, adli yardım talebi, davaya müdahale talebi, eski hale getirme istemi). Mahkeme ön sorunu kendisi inceler ve ara kararıyla çözer.
HMK m. 165'te düzenlenen "bekletici sorun" (mesele-i müstehire) ise, bir davada hüküm verilebilmesinin, başka bir davaya, idari makamın tespitine yahut dava konusuyla ilgili bir hukuki ilişkinin mevcut olup olmadığına kısmen veya tamamen bağlı olması halidir. Mahkeme bu durumda yargılamayı o davanın sonuçlanmasına veya idari makamın kararına kadar ara kararıyla erteleyebilir (bekletici sorun yapabilir). Örneğin ecrimisil veya ortaklığın giderilmesi davası görülürken taşınmazın mülkiyetine ilişkin tapu iptali ve tescil davası açılmışsa, mülkiyet davasının sonucu bekletici mesele yapılır.
Bekletici sorun yapılması bazı hallerde mahkemenin takdirine bağlıyken (ihtiyari bekletici sorun - HMK m. 165/1), bazı hallerde kanunen zorunludur (mecburi bekletici sorun - HMK m. 165/2). Uygulanacak kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulması (Anayasa m. 152), Uyuşmazlık Mahkemesine başvurulması veya icra takibinde imzaya/borca itiraz hallerinde özel kanun hükümleri gereği bekletici sorun yapılması zorunludur. Hukuk hâkimi kural olarak ceza mahkemesinin beraat kararıyla bağlı değilse de (TBK m. 74), maddi vakıanın ve fiilin hukuka aykırılığının tespiti açısından ceza davasının sonucunu bekletici sorun yapabilir.
Şartları ve Uygulama İlkeleri
- Ön sorun (HMK m. 163-164) asıl davaya bakan mahkemenin bizzat kendi içinde ara kararıyla çözdüğü sorundur; bekletici sorun (HMK m. 165) ise başka bir mahkeme veya makamın kararının beklenmesidir.
- Bir davanın incelenmesi ve sonuçlandırılması başka bir davanın veya idari makamın çözümüne bağlıysa mahkeme yargılamayı o kararın kesinleşmesine kadar erteleyebilir (HMK m. 165/1).
- Tapu iptali ve tescil davaları, aynı taşınmaza ilişkin tahliye, ecrimisil ve ortaklığın giderilmesi davaları bakımından yerleşik içtihatlarla zorunlu nitelikte bekletici sorun sayılır.
- Ceza mahkemesinde derdest olan ve aynı maddi olaya dayanan kamu davası, tazminat veya iş davasında maddi olgunun tespiti (TBK m. 74) yönünden bekletici sorun yapılabilir.
- Bekletici sorun kararı bir ara kararı olduğundan yalnız başına istinaf edilemez; ancak asıl hükümle birlikte kanun yoluna götürülebilir.
Bekletici Mesele (HMK m. 165) ve Ön Sorun Hakkında Sık Sorulan Sorular
İşçilik alacakları davası görülürken aynı zamanda işe iade davası da devam ediyorsa mahkeme ne yapar?
İşe iade davasının kabulü halinde fesih geçersiz sayılacağından ve işçinin işe başlatılıp başlatılmamasına göre fesih tarihi ile kıdem süresi değişeceğinden, Yargıtay'ın yerleşik içtihatları uyarınca kıdem ve ihbar tazminatı davasına bakan mahkeme, işe iade davasının kesinleşmesini "bekletici mesele" yapmak zorundadır.
Mahkeme bekletici sorun kararı verip ilgili davayı açması için tarafa kesin süre verdiğinde dava açılmazsa ne olur?
Mahkeme bir hukuki ilişkinin tespiti için başka bir mahkemede dava açılmak üzere tarafa kesin süre vermiş ve taraf bu süre içinde davayı açmamışsa, bu talebinden vazgeçmiş sayılır ve asıl davada mevcut dosya kapsamına göre karar verilir.
Boşanma davası devam ederken açılan mal rejiminin tasfiyesi (katılma alacağı) davasında boşanma davası bekletici sorun yapılır mı?
Evet. Mal rejiminin tasfiyesi ve katılma alacağı talep edilebilmesi için mal rejiminin boşanma kararının kesinleşmesiyle sona ermesi şart olduğundan, mal rejimi davasına bakan Aile Mahkemesi derdest olan boşanma davasının kesinleşmesini bekletici mesele yapar.
Bekletici Mesele (HMK m. 165) ve Ön Sorun İle İlgili Kanun, İçtihat ve Hesaplama Rehberleri
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Hesaplama Araçları
Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.