İş hukuku; bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan işçi ile işveren arasındaki bireysel ve toplu çalışma ilişkilerini, çalışma koşullarını, iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini ve iş sözleşmesinin sona ermesinin hukuki sonuçlarını düzenler. Temel yasal çerçeveyi 4857 sayılı İş Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu oluşturur.
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesi uyarınca; kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda, arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Arabuluculuk son tutanağının aslı veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneği dava dilekçesine eklenmeden açılan davalar usulden reddedilir.
İş sözleşmesinin feshinde bildirim sürelerine ve yazılı şekil şartlarına uyulması, işyeri özlük dosyalarının mevzuata uygun tutulması, fazla çalışma ve izin kayıtlarının belgelenmesi hem işçinin haklarının korunması hem de işverenin hukuki risklerinin yönetimi bakımından belirleyicidir.
Kapsamdaki Başlıca Dava ve Hukuki İşlemler
- Kıdem tazminatı (1475 sayılı Kanun m. 14) ve ihbar tazminatı (4857 sayılı İş Kanunu m. 17) alacakları
- İş güvencesi kapsamında feshin geçersizliği ve işe iade davaları (İş Kanunu m. 18-21)
- Ödenmeyen ücret, fazla mesai (fazla çalışma), hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) ile yıllık ücretli izin alacakları
- İş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi (geçici/sürekli iş göremezlik, destekten yoksun kalma) ve manevi tazminat davaları
- İşyerinde psikolojik taciz (mobbing), eşit davranma ilkesine aykırılık ve kötüniyet tazminatı talepleri (İş Kanunu m. 5, m. 17/6)
- Sigortasız çalıştırma veya prime esas kazancın eksik bildirilmesi nedeniyle hizmet tespiti davaları (5510 sayılı Kanun m. 86/9)
- İşçi ve işveren vekilliğinde dava şartı zorunlu arabuluculuk ve ihtiyari arabuluculuk müzakerelerinin yürütülmesi
- İş sözleşmelerinin, iç yönetmeliklerin, savunma istem ve fesih bildirimlerinin İş Kanunu’na uygun hazırlanması
Dava Şartı Zorunlu Arabuluculuk ve Süreler (7036 Sayılı Kanun m. 3)
Bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade taleplerinde dava açılmadan önce karşı tarafın yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer arabuluculuk bürosuna başvurulması zorunludur. Arabulucu, yapılan başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; zorunlu hallerde bu süre arabulucu tarafından en fazla bir hafta uzatılabilir (7036 sayılı Kanun m. 3/10). Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.
Buna karşılık, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında ve Sosyal Güvenlik Kurumunun taraf olduğu hizmet tespiti davalarında arabulucuya başvuru şartı aranmaz (7036 sayılı Kanun m. 3/3). Bu davalarda doğrudan İş Mahkemesinde dava açılabilir.
İş Güvencesi ve İşe İade Davasının Şartları (İş Kanunu m. 18-21)
Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan ve belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçinin sözleşmesini fesheden işveren; işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır (İş Kanunu m. 18). Fesih bildiriminin yazılı olarak yapılması, fesih sebebinin açık ve kesin şekilde belirtilmesi ve işçinin davranışları veya verimi ile ilgili nedenlerle fesih öncesinde savunmasının alınması geçerlilik şartıdır (İş Kanunu m. 19).
Fesih bildiriminde sebep gösterilmediği veya gösterilen sebebin geçerli olmadığı iddiasında olan işçi, fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabuluculuk görüşmeleri sonunda anlaşmaya varılamaması halinde, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde İş Mahkemesinde dava açılabilir (İş Kanunu m. 20). Mahkemece feshin geçersizliğine karar verildiğinde işçi kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak için işverene başvuruda bulunmak zorundadır; işveren işçiyi bir ay içinde işe başlatmazsa en az dört aylık ve en çok sekiz aylık ücreti tutarında iş güvencesi tazminatı ile çalışmadığı döneme ilişkin en çok dört aya kadar boşta geçen süre ücretini ödemekle yükümlü olur (İş Kanunu m. 21).
İşçilik Alacakları: Fazla Mesai, UBGT, Yıllık İzin ve Zamanaşımı
4857 sayılı İş Kanunu m. 41 uyarınca haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır ve her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Günlük çalışma süresinin 11 saati aşması halinde ise haftalık 45 saat aşılmasa dahi aşan süreler fazla çalışma kabul edilir. Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde (UBGT) çalışılması halinde işçiye çalışmadan bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak, tatil yapmayarak çalışırsa ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücreti ödenir (İş Kanunu m. 47). Yıllık ücretli izin hakkı ise hizmet süresine göre 14, 20 ve 26 günden az olamaz ve sözleşmenin herhangi bir nedenle sona ermesi halinde kullanılmayan izin sürelerine ait ücret son ücret üzerinden ödenir (İş Kanunu m. 53, m. 59).
İş Kanunu m. 32/8 ve Ek Madde 3 uyarınca ücret alacakları (fazla mesai, hafta tatili, UBGT) ile iş sözleşmesinden kaynaklanan yıllık izin ücreti, kıdem tazminatı, iş sözleşmesinin bildirim şartına uyulmaksızın feshinden kaynaklanan ihbar tazminatı ve kötüniyet tazminatında zamanaşımı süresi beş yıldır. Ücret alacaklarında zamanaşımı alacağın muaccel olduğu tarihten, tazminatlar ve yıllık izin ücretinde ise iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren işlemeye başlar.
Yargılama ve Başvuru Sürecinin Aşamaları
Hukuki Durum Analizi, İhtarname ve Alacak Hesaplaması
Hizmet dökümü, bordrolar, banka kayıtları ve fesih sebebinin incelenmesi; gerektiğinde noter aracılığıyla fesih/alacak ihtarnamesi çekilmesi.
Zorunlu Arabuluculuk Başvurusu ve Müzakereler
Arabuluculuk bürosuna başvurulması, kalem kalem işçilik alacakları veya işe iade şartlarının arabulucu huzurunda müzakere edilmesi ve son tutanağın düzenlenmesi.
İş Mahkemesinde Dava Açılması ve Tahkikat
Anlaşma sağlanamaması halinde arabuluculuk son tutanağı eklenerek İş Mahkemesinde dava açılması; SGK, banka, emsal ücret araştırması ve tanıkların dinlenmesi.
Bilirkişi Raporu, Islah/Bedel Artırımı, Karar ve İcra
Hesap bilirkişisi raporuna göre dava değerinin artırılması (ıslah veya HMK m. 107 bedel artırımı), mahkeme kararının alınması ve ilamlı icra takibi.
İş Hukuku Kapsamında Ayrıntılı Konu Başlıkları
- Evlilik Nedeniyle Kıdem Tazminatı Alınır mı?
- Haklı Nedenle İstifa ve Kıdem Tazminatı
- İstifa Eden İşçi Kıdem Tazminatı Alabilir mi?
- Kıdem Tazminatı Nedir? Şartları ve Hesaplama
- Kimler Kıdem Tazminatı Alabilir? Şartları
İş Hukuku Hakkında Sık Sorulan Sorular
İşten çıkarılan işçi işe iade davası açmak için ne kadar süre içinde nereye başvurmalıdır?
İş Kanunu m. 20 uyarınca iş sözleşmesi feshedilen işçi, fesih bildiriminin kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren 1 ay (hak düşürücü süre) içinde arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabuluculuk görüşmelerinde anlaşma sağlanamazsa, arabuluculuk son tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde İş Mahkemesinde işe iade davası açılmalıdır.
Sağlık sebepleriyle iş sözleşmesi feshedilirken işçinin savunmasının alınması zorunlu mudur?
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 19.10.2018 tarihli ve 2017/9 E., 2018/10 K. sayılı kararı uyarınca; işçinin sağlık sebepleriyle (İş Kanunu m. 25/I-b) bekleme süresini aşan devamsızlığı nedeniyle işverence yapılan bildirimsiz fesihte işçiden savunma alınması zorunlu değildir. Ancak işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından kaynaklanan geçerli fesihlerde (İş Kanunu m. 18 ve m. 19/2) savunma alınması şarttır.
Fazla mesai ücreti ödenmeyen işçi ne yapabilir ve fazla mesai nasıl ispatlanır?
Fazla mesai ücretlerinin ödenmemesi veya eksik ödenmesi, İş Kanunu m. 24/II-e uyarınca işçi açısından haklı nedenle derhal fesih sebebidir; işçi sözleşmesini haklı nedenle feshederek kıdem tazminatı ve fazla mesai alacaklarını talep edebilir. Fazla çalışma; puantaj kayıtları, işyeri giriş-çıkış kartları, e-posta ve sistem log kayıtları ile aynı dönemde işyerinde çalışmış tanıkların beyanlarıyla ispatlanabilir.
Sigortası hiç yatırılmayan veya maaşı asgari ücretten gösterilen işçi hangi haklara sahiptir?
Sigorta primlerinin hiç yatırılmaması veya gerçek ücret üzerinden yatırılmaması (elden ödeme yapılması), İş Kanunu m. 24/II-e uyarınca işçiye haklı nedenle derhal fesih ve kıdem tazminatı talep etme hakkı verir. Ayrıca sigortasız geçen süreler için hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıl içinde Sosyal Güvenlik Kurumunun da fer’i müdahil olduğu "hizmet tespiti davası" açılabilir (5510 sayılı Kanun m. 86/9).
İş Hukuku İle İlgili Mevzuat, İçtihat ve Hesaplamalar
İlgili Temel Kanunlar
Emsal Yüksek Mahkeme Kararları
İlgili Hesaplama Araçları
Bu sayfadaki bilgiler yürürlükteki mevzuat çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.