Asıl İşveren – Alt İşveren (Taşeron) İlişkisi, Muvazaa Yasağı ve Müteselsil Sorumluluk (İşK m. 2/6-7)

Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi

4857 sayılı İş Kanunu (İşK) m. 2/6 uyarınca; "Bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle özel ihtisas gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkiye asıl işveren-alt işveren ilişkisi denir." Geçerli bir asıl işveren-alt işveren (taşeron) ilişkisinden söz edilebilmesi için şu kurucu unsurların bir arada bulunması şarttır: 1) Asıl işverenin işyerinde mal veya hizmet üretimiyle kendisinin de işçi çalıştırıyor olması (işin tamamını anahtar teslimi devreden ihale makamı asıl işveren sayılmaz!), 2) Alt işverene verilen işin ya "yardımcı iş" (temizlik, yemek, güvenlik, personel taşıma vb.) olması ya da "asıl işin bir bölümü" ise mutlaka "işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle özel ihtisas gerektiren bir iş" olması, 3) Alt işverenin o iş için görevlendirdiği işçilerini "sadece asıl işverenin işyerinde aldığı işte" çalıştırması.

Kanun koyucu alt işveren işçilerini ekonomik bakımdan korumak amacıyla İşK m. 2/6'nın ikinci cümlesinde "müteselsil (zincirleme) sorumluluk" ilkesini getirmiştir: "Bu ilişkide asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak bu Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumludur." Buna göre alt işveren işçisi; ödenmeyen ücret, fazla mesai, yıllık izin, kıdem ve ihbar tazminatları ile iş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat alacaklarını (alt işverenin kendi işyerinde çalıştığı süreyle sınırlı olmak üzere) dilerse alt işverenden, dilerse doğrudan asıl işverenden, dilerse her ikisinden birlikte müteselsilen talep ve tahsil edebilir! Ayrıca kamuya ait işyerlerinde (bakanlıklar, belediyeler, üniversiteler, KİT'ler) İşK m. 36/6 ve m. 112 uyarınca alt işveren değişse bile aynı işyerinde çalışmaya devam eden işçilerin kıdem tazminatından son kamu kurumu toplam süre üzerinden sorumludur ve kamu kurumları hak edişlerden işçilerin ücretlerini kontrol etmekle yükümlüdür.

İşK m. 2/7'de ise alt işverenlik ilişkisinin kötüye kullanılmasını önleyen "muvazaa yasağı" ve ağır yaptırımı düzenlenmiştir: a) "Asıl işverenin işçilerinin alt işveren tarafından işe alınarak çalıştırılmaya devam ettirilmesi suretiyle haklarının kısıtlanması" veya b) "Daha önce o işyerinde çalıştırılan kimse ile alt işveren ilişkisi kurulması" (eski işçiye şirket kurdurup taşeron yapılması) genel olarak asıl işveren-alt işveren ilişkisinin "muvazaalı işleme dayandığını" gösterir. Ayrıca "işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle özel ihtisas gerektiren işler dışında asıl işin bölünerek alt işverenlere verilmesi" de kanunen yasaktır! Bu yasaklara aykırı hareket edilmesi veya ilişkinin muvazaalı olması halinin yaptırımı çok ağırdır: "Muvazaalı işlemin tespit edilmesi halinde, alt işveren işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılarak işlem görürler!" Yani muvazaa halinde alt işveren işçileri, işe girdikleri ilk günden itibaren doğrudan asıl işverenin kadrolu işçisi kabul edilir; asıl işverenin kendi işçilerine sağladığı ücret, ikramiye ve sosyal haklardan (toplu iş sözleşmesi için sendika üyeliği/dayanışma aidatı şartıyla) yararlanırlar ve işten çıkarıldıklarında asıl işveren işyerine işe iadelerini talep edebilirler.

Şartları ve Uygulama İlkeleri

• Yardımcı işler (temizlik, güvenlik, yemekhane vb.) herhangi bir teknolojik koşul aranmaksızın alt işverene verilebilir; ancak "asıl işin bir bölümü" yalnız "işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle özel ihtisas gerektiren" hallerde alt işverene verilebilir (İşK m. 2/6-7).
• Geçerli bir alt işverenlik ilişkisinde dahi asıl işveren, alt işveren işçilerinin o işyerinde çalıştıkları döneme ait tüm işçilik alacaklarından (kıdem, ihbar, ücret, fazla mesai, iş kazası tazminatı) alt işverenle birlikte "müteselsilen" sorumludur (İşK m. 2/6).
• Asıl işveren ile alt işveren arasındaki sözleşmeye "tüm işçilik alacaklarından yalnızca taşeron sorumludur, asıl işveren sorumlu tutulamaz" şeklinde konulan maddeler işçiye karşı geçersizdir; yalnız iki işverenin kendi iç rücu ilişkisinde geçerlidir.
• İlişkinin muvazaalı olması veya teknolojik ihtisas gerektirmeyen asıl işin bölünerek taşerona verilmesi halinde, alt işveren işçileri "başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi" sayılır (İşK m. 2/7).
• Bir işin bütünüyle (anahtar teslimi) başka bir işverene devredilmesi ve devredenin o işte hiç işçi çalıştırmaması halinde asıl işveren-alt işveren ilişkisi kurulmaz; devreden "ihale makamı" konumunda olup işçilik alacaklarından sorumlu tutulamaz.

Asıl İşveren – Alt İşveren (Taşeron) İlişkisi, Muvazaa Yasağı ve Müteselsil Sorumluluk (İşK m. 2/6-7) Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.