Boşanma kararının kesinleşmesinden sonra tarafların sosyal ve ekonomik koşullarında veya müşterek çocuğun ihtiyaçlarında meydana gelen değişiklikler, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK m. 176, m. 183, m. 330-331) uyarınca velayet, kişisel ilişki ve nafaka hükümlerinin yeniden düzenlenmesini gerektirebilir. Boşanma davası sırasında hükmedilen velayet ve nafaka kararları maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmediğinden, şartların değişmesi halinde her zaman Denizli Aile Mahkemelerinde yeni bir dava konusu yapılabilir.
Enflasyon, paranın satın alma gücünün düşmesi ve çocuğun büyümesiyle birlikte eğitim, sağlık ve bakım giderlerinin artması nedeniyle açılan "nafaka artırım davaları"; nafaka yükümlüsünün gelirinin azalması veya nafaka alacaklısının yoksulluğunun ortadan kalkması nedeniyle açılan "nafakanın azaltılması veya kaldırılması davaları" ile çocuğun üstün yararı gereği açılan "velayetin değiştirilmesi davaları" Denizli Aile Mahkemelerinin yoğun görev alanını oluşturur.
Bu rehberde; Denizli Aile Mahkemelerinde nafaka ve velayet davalarının yetki ve yargılama usulü, Sosyal İnceleme Raporu (SİR) değerlendirme ölçütleri, TÜFE artış oranı ve hakkaniyet ilkesi ile Denizli Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü üzerinden yürütülen çocuk teslimi işlemleri açıklanmaktadır.
Denizli Aile Mahkemelerinde Velayetin Değiştirilmesi ve Kişisel İlişki Davaları
TMK m. 183 uyarınca ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması ya da velayet kendisine bırakılan ebeveynin velayet görevini gereği gibi yerine getirmemesi, çocuğun diğer ebeveynle kişisel ilişkisini sürekli engellemesi gibi hallerde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır ve velayeti değiştirebilir. Velayet davalarında temel ve belirleyici ölçüt, Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve Yargıtay içtihatları uyarınca "çocuğun üstün yararıdır".
Velayetin değiştirilmesi ve kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi davalarında Denizli Aile Mahkemesince dosya, Denizli Adalet Sarayı bünyesindeki Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğüne tevdi edilerek pedagog, psikolog ve sosyal çalışmacılardan "Sosyal İnceleme Raporu (SİR)" alınır. İdrak çağındaki (genellikle 8 yaş ve üzeri) çocukların sosyal çalışma görevlisi eşliğinde ve mahkemece bizzat görüşleri dinlenir, yaşam koşulları ve eğitim durumu yerinde incelenir.
- Velayetin Değiştirilmesi Sebepleri: Çocuğun fiziksel veya ruhsal gelişiminin tehlikeye düşmesi, eğitim ve sağlık ihtiyaçlarının ihmal edilmesi, fiilen diğer ebeveynin yanında yaşamaya başlaması veya kişisel ilişki hakkının sistematik olarak engellenmesi.
- Kişisel İlişkinin Yeniden Düzenlenmesi (TMK m. 323-324): Çocuğun yaşının büyümesi (örneğin bebeklik döneminden okul çağına geçmesi) veya ebeveynlerden birinin farklı bir şehre taşınması nedeniyle yatılı, hafta sonu, dini bayram ve sömestr/yaz tatili görüşme sürelerinin güncellenmesi.
- Büyükanne ve Büyükbaba ile Kişisel İlişki (TMK m. 325): Olağanüstü haller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde özellikle üstsoy (anneanne, babaanne, dede) ve kardeşlere de çocukla kişisel ilişki kurma hakkı tanınabilir.
Nafaka Artırım, Azaltım ve Kaldırma Davaları (İştirak, Yoksulluk, Yardım Nafakası)
TMK m. 176/4 ve m. 331 uyarınca tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hallerde iradın (yoksulluk ve iştirak nafakasının) artırılması veya azaltılmasına karar verilebilir. Boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında TMK m. 177 uyarınca nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir; dolayısıyla Denizli’de ikamet eden nafaka alacaklısı, boşanma kararı başka bir il mahkemesinden verilmiş olsa dahi nafaka artırım davasını Denizli Aile Mahkemesinde açabilir.
Önceki kararda veya anlaşmalı boşanma protokolünde nafakanın her yıl TÜFE oranında artırılacağı kararlaştırılmış olsa bile, aradan geçen sürede çocuğun okula başlaması, sınıf atlaması, özel ihtiyaçlarının doğması, paranın alım gücünün düşmesi veya nafaka borçlusunun gelirinin artması nedeniyle mevcut nafaka miktarı yetersiz kalmışsa "nafaka artırım davası" açılarak nafakanın günün ekonomik koşullarına ve hakkaniyete uygun bir tutara yükseltilmesi talep edilebilir.
- İştirak Nafakası (TMK m. 182, m. 328): Velayet kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılma yükümlülüğüdür; kural olarak çocuğun 18 yaşını doldurmasıyla (ergin olmasıyla) kendiliğinden sona erer.
- Eğitim (Yardım) Nafakası (TMK m. 328/2, m. 364): Çocuk 18 yaşını doldurmuş (ergin olmuş) olmasına rağmen üniversite veya mesleki eğitimi devam ediyorsa, bizzat ergin çocuk tarafından anne veya babasına karşı Denizli Aile Mahkemesinde yardım (eğitim) nafakası davası açılabilir.
- Yoksulluk Nafakasının Kaldırılması (TMK m. 176/3): Nafaka alacaklısının yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümü halinde yoksulluk nafakası kendiliğinden; alacaklının evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması (düzenli ve yeterli gelir elde etmesi) ya da haysiyetsiz hayat sürmesi halinde ise mahkeme kararıyla kaldırılır.
- Her Yıl Otomatik Artış Talebi: Nafaka artırım davasında sadece mevcut nafakanın artırılması değil, gelecek yıllarda yeniden dava açmaya gerek kalmaması için nafakanın her yıl TÜİK tarafından açıklanan TÜFE oranında artırılmasına karar verilmesi de talep edilmelidir.
Nafaka Alacağının İcrası ve Çocuk Teslimi Usulü
Mahkemece hükmedilen tedbir, iştirak, yoksulluk veya yardım nafakasının ödenmemesi halinde Denizli İcra Dairesinde ilamlı (veya ara karara dayalı ilamsız) icra takibi başlatılır. Nafaka alacakları İcra ve İflas Kanunu’nda imtiyazlı alacak statüsündedir; borçlunun maaşının dörtte biri (1/4) sınırı aranmaksızın aylık nafaka tutarının tamamı maaşından kesilir ve SGK emekli maaşlarına da muvafakat aranmaksızın doğrudan nafaka haczi konulabilir.
Ayrıca İİK m. 344 uyarınca nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlunun, alacaklının şikâyeti üzerine Denizli İcra Ceza Mahkemesince 3 aya kadar tazyik hapsine çarptırılmasına karar verilir (ancak tazyik hapsi için icra emrinin tebliğinden sonra işlemiş en az 1 aylık cari nafaka borcunun ödenmemiş olması ve 3 aylık şikâyet süresinin kaçırılmaması gerekir). Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının icrası ise 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 41/A ve devamı maddeleri uyarınca Denizli Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü tarafından çocuk görüşme merkezlerinde ücretsiz olarak yürütülür.
- Emekli Maaşına Nafaka Haczi: Normal borçlar için haczedilemeyen SGK emekli maaşları, nafaka borçları için (birikmiş ve işleyecek nafakalar) doğrudan haczedilebilir (5510 s.K. m. 93).
- Nafaka Tazyik Hapsi (İİK m. 344): Hapisin tatbikine başlandıktan sonra nafaka borçlusu borcu öderse tahliye edilir; ayrıca nafakanın kaldırılması veya azaltılması davası açmışsa tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir.
- Çocuk Teslimi Emrine Muhalefet (5395 s.K. m. 41/F): Çocuk teslimi veya kişisel ilişki kurulmasına dair müdürlükçe tebliğ edilen teslim emrine haklı sebep olmaksızın aykırı hareket eden kişi, şikâyet üzerine Denizli Aile Mahkemesince 3 günden 10 güne kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır ve velayet kendisindeyse velayet değiştirilebilir.
Sık Sorulan Sorular
Anlaşmalı boşanmada nafaka istenmemişse sonradan çocuk için nafaka davası açılabilir mi?
Anlaşmalı boşanma protokolünde eşin kendi adına "yoksulluk nafakası" talep etmediğini beyan ederek bu haktan feragat etmesi halinde boşanma kesinleştikten sonra bir daha yoksulluk nafakası istenemez. Ancak müşterek çocuk için ödenen "iştirak nafakası" kamu düzenine ve çocuğun üstün yararına ilişkin olduğundan, anlaşmalı boşanmada iştirak nafakası istenmemiş olsa dahi sonradan her zaman Denizli Aile Mahkemesinde iştirak nafakası bağlanması için dava açılabilir.
Nafaka artırım davası açıldığında yeni nafaka miktarı hangi tarihten itibaren geçerli olur?
Yargıtay yerleşik içtihatları uyarınca nafaka artırım (veya azaltım/kaldırma) davalarında mahkemece hükmedilen yeni nafaka miktarı, kararın verildiği tarihten değil "davanın açıldığı tarihten" itibaren geçerli olur. Dolayısıyla yargılama süresince geçen aylara ait nafaka farkları da dava tarihinden itibaren birikmiş olarak tahsil edilir.
18 yaşını dolduran ve üniversite kazanan çocuğun nafakası kesilirse ne yapılmalıdır?
Çocuğun 18 yaşını doldurarak ergin olmasıyla birlikte anne veya babaya ödenen iştirak nafakası kanunen kendiliğinden sona erer (TMK m. 328/1). Ancak çocuğun üniversite eğitimi veya sınava hazırlık süreci devam ediyorsa, artık anne veya baba değil bizzat 18 yaşını doldurmuş olan çocuk kendi adına (veya avukatı aracılığıyla) Denizli Aile Mahkemesinde TMK m. 328/2 ve m. 364 uyarınca "yardım (eğitim) nafakası" davası açmalıdır.
Eski eş çocuğu mahkemenin belirlediği görüş günlerinde göstermiyorsa nereye başvurulur?
Mahkemece verilen kişisel ilişki kararına rağmen çocuğun gösterilmemesi halinde, Denizli Adalet Sarayı bünyesindeki "Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğüne" başvurulur. Müdürlük tüm işlemleri harçsız ve masrafsız olarak yürütür; velayet sahibi ebeveyne "teslim emri" tebliğ edilir ve emre rağmen çocuk belirlenen görüşme merkezine getirilmezse 5395 sayılı Kanun m. 41/F uyarınca disiplin hapsi yaptırımı uygulanır ve bu durum Denizli Aile Mahkemesinde velayetin değiştirilmesi davası için haklı sebep oluşturur.
İlgili Mevzuat, İçtihat ve Hesaplama Rehberleri
İlgili Temel Kanunlar
Emsal Yüksek Mahkeme Kararları
Bu sayfa Denizli Adliyesi mahkeme teşkilatı ve yürürlükteki mevzuat hakkında genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.