Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi
Ticaret ve medeni hukukta temel kural, sermaye şirketlerinin (anonim ve limited şirketlerin) ortaklarından bağımsız bir tüzel kişiliğe ve malvarlığına sahip olması ("ayrılık ilkesi") ile ortakların şirket alacaklılarına karşı doğrudan sorumlu tutulmamasıdır (6102 sayılı TTK m. 125, m. 329, m. 573). Ancak tüzel kişilik ve sınırlı sorumluluk ilkesinin 4721 sayılı TMK m. 2'de düzenlenen dürüstlük kuralına aykırı biçimde ve hakkın kötüye kullanılması amacıyla alacaklılardan mal kaçırmak, kanuni yükümlülükleri dolanmak veya yetersiz sermayeyle üçüncü kişileri zarara uğratmak için paravan olarak kullanılması halinde "tüzel kişilik perdesinin kaldırılması" (aralanması) teorisi devreye girer. Bu durumda istisnai olarak tüzel kişilik perdesi aralanarak şirketin borcundan doğrudan hâkim ortak veya aynı ekonomik bütünlük içindeki kardeş/yavru şirket sorumlu tutulur.
Özellikle iş hukuku ve icra hukuku uygulamasında Yargıtay tarafından geliştirilen "organik bağ" kavramı, tüzel kişilik perdesinin kaldırılmasının en somut görünümüdür. İki veya daha fazla tüzel kişinin ortaklarının, yönetim kurulu üyelerinin, faaliyet adreslerinin, ticari defter ve muhasebe kayıtlarının, kullandıkları araç ve ekipmanların veya faaliyet konularının iç içe geçmesi ve alacaklılara (özellikle işçilere) karşı sorumluluktan kurtulmak amacıyla kağıt üzerinde farklı şirketler gibi hareket edilmesi halinde şirketler arasında organik bağ bulunduğu kabul edilir. Organik bağ saptandığında, görünürde ayrı tüzel kişilikleri bulunsa dahi her iki şirket doğan borçlardan birlikte ve müteselsilen sorumlu tutulur.
"Birlikte istihdam" (ortak işverenlik) kavramı ise organik bağdan farklı olarak muvazaa veya kötüniyet şartı aramayan, 4857 sayılı İş Kanunu m. 2 kapsamındaki fiili çalışma ilişkisine dayanan bir iş hukuku kurumudur. Bir işçinin aynı anda ve tek bir iş sözleşmesi çerçevesinde, aralarında hukuki veya fiili bağlantı bulunan (örneğin aynı şirketler topluluğuna/holdinge bağlı) birden fazla işverene birlikte hizmet vermesi ve bu işverenlerin tamamından emir ve talimat alması halinde "birlikte istihdam" söz konusu olur. Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin yerleşik içtihatlarına göre birlikte istihdam halinde, işçiyi birlikte çalıştıran tüm şirketler gerçek işveren sıfatıyla işçinin ücret, kıdem, ihbar ve diğer tüm işçilik alacaklarından müteselsilen sorumludur.
Şartları ve Uygulama İlkeleri
- Tüzel kişilik perdesinin kaldırılması, TMK m. 2 (hakkın kötüye kullanılması yasağı) çerçevesinde özkaynak yetersizliği, malvarlıklarının birbirine karışması veya kanuna karşı hile hallerinde uygulanır.
- Organik bağ tespitinde; şirketlerin ortaklık yapısı, yöneticileri, adresleri, telefonları, faaliyet alanları ve banka/muhasebe ilişkileri ticaret sicili ve SGK kayıtlarıyla incelenir.
- Organik bağ bulunan şirketler arasında işçi nakli yapılmışsa veya eski şirket içi boşaltılarak kapatılmışsa, yeni şirket de tüm işçilik alacaklarından müteselsilen sorumludur.
- Birlikte istihdamda (ortak işverenlik), işçinin aynı anda birden fazla şirkete hizmet vermesi yeterli olup tüm işverenler işçilik alacaklarından müteselsilen sorumlu tutulur.
- Perdenin aralanması istisnai ve ikincil nitelikte bir yoldur; yalnızca şirketin borcunu ödememesi tek başına ortakların kişisel sorumluluğuna gitmek için yeterli değildir.
Tüzel Kişilik Perdesinin Kaldırılması, Organik Bağ ve Birlikte İstihdam Kavramı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Limited veya anonim şirketin ticari borcunu ödememesi halinde alacaklı doğrudan şirket ortağının şahsi malvarlığına haciz koyabilir mi?
Hayır. 6183 sayılı Kanun kapsamındaki kamu alacakları (vergi ve SGK prim borçları) hariç olmak üzere, özel hukuk borçlarından dolayı sermaye şirketi ortaklarının şahsi malvarlığına doğrudan başvurulamaz; ancak malvarlıklarının birbirine karıştırılması veya alacaklıdan mal kaçırmak için paravan şirket kurulması gibi TMK m. 2'ye aykırı tüzel kişilik perdesinin kaldırılması şartları mahkemede kanıtlanırsa sorumluluk doğar.
İşçinin çalıştığı şirket borca batık hale getirilip aynı adreste aynı ortaklarla yeni bir şirket kurulursa işçi kıdem tazminatını yeni şirketten isteyebilir mi?
Evet. Yerleşik Yargıtay içtihatlarına göre aynı adreste, aynı faaliyet alanında ve aynı ortaklar veya yakın akrabaları tarafından kurulan şirketler arasında "organik bağ" (veya işyeri devri, İşK m. 6) bulunduğu kabul edilir ve yeni şirket işçinin tüm çalışma süresine ait alacaklardan müteselsilen sorumlu tutulur.
Birlikte istihdam ile alt işverenlik (taşeronluk) arasındaki fark nedir?
Alt işverenlikte (İşK m. 2/6) asıl işveren işin bir bölümünü yardımcı iş veya işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle özel yetkinlik gerektiren asıl iş olarak başka bir işverene (taşerona) verir ve işçi sadece alt işverenin işçisidir. Birlikte istihdamda ise ortada asıl-alt işveren ilişkisi olmayıp, işçi aynı anda birden fazla şirketin işini birlikte görmekte ve hepsinin doğrudan işçisi sayılmaktadır.
Tüzel Kişilik Perdesinin Kaldırılması, Organik Bağ ve Birlikte İstihdam Kavramı İle İlgili Kanun, İçtihat ve Hesaplama Rehberleri
Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.