Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi
Usul hukukunda kanunun veya hâkimin belirlediği kesin süreler içinde yapılmayan işlem hakkı kural olarak ortadan kalkar (HMK m. 94). Ancak 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 95-101 ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 40-42'de düzenlenen "eski hale getirme" (hali sabıka irca) kurumu, kusuru olmaksızın ve elde olmayan sebeplerle süreyi kaçıran tarafa hak arama özgürlüğünü koruma amacıyla tanınmış istisnai bir çaredir. HMK m. 95/1 uyarınca "elde olmayan sebeplerle, kanunda belirtilen veya hâkimin kesin olarak belirlediği süre içinde bir işlemi yapamayan kimse, eski hale getirme talebinde bulunabilir." (Örneğin ağır hastalık, kaza sonucu yoğun bakımda kalma, deprem/sel gibi doğal afetler veya usulsüz olmayan tebligattan kusursuz haberdar olamama).
HMK m. 96/1 uyarınca eski hale getirme talebi, "engelin ortadan kalkmasından itibaren iki hafta içinde" yapılmalıdır (ceza muhakemesinde de CMK m. 41/1 uyarınca 7499 sayılı Kanun değişikliği sonrası süre engelin kalkmasından itibaren iki haftadır). Eski hale getirme dilekçesinde talebin dayandığı sebepler ile bunların delilleri veya emareleri gösterilir. En önemli usul kuralı HMK m. 97'de yer alır: Süresinde yapılamayan usul işleminin (örneğin cevap dilekçesinin, istinaf veya temyiz dilekçesinin), eski hale getirme talebi için öngörülen iki haftalık süre içinde ve eski hale getirme talebiyle "birlikte" yapılması zorunludur!
HMK m. 95/2 uyarınca süresinde yapılamayan işlemle ulaşılmak istenen aynı sonuca, eski hale getirme dışında başka bir hukuki yoldan ulaşılabiliyorsa eski hale getirme talebinde bulunulamaz (örneğin ön inceleme veya tahkikat duruşmasına mazeretsiz katılmayan ve dosyası işlemden kaldırılan taraf HMK m. 150 uyarınca davayı yenileyebileceğinden eski hale getirme isteyemez). İlk derece ve istinaf yargılamalarında en geç nihai karar verilinceye kadar eski hale getirme talebinde bulunulabilir; ancak nihai karar bir tarafın yokluğunda verilmişse, tahkikat aşamasında kaçırılan süreler için kararın verilmesinden sonra da talep yapılabilir (HMK m. 96/2).
Şartları ve Uygulama İlkeleri
- Sürenin kaçırılması tarafın veya vekilinin kusuruna dayanmamalı, "elde olmayan (irade dışı) mücbir bir sebep"ten kaynaklanmalıdır (HMK m. 95/1, CMK m. 40).
- Başvuru süresi hem hukuk (HMK m. 96/1) hem de ceza (CMK m. 41/1) yargılamasında engelin ortadan kalkmasından itibaren "iki hafta"dır.
- Kaçırılan süre içinde yapılması gereken işlem (örneğin istinaf veya cevap dilekçesi), eski hale getirme dilekçesiyle birlikte 2 haftalık süre içinde yapılmalıdır (HMK m. 97).
- Eski hale getirme talebi, yargılamanın ertelenmesini (veya hükmün icrasını) kendiliğinden gerektirmez; ancak mahkeme teminat karşılığında buna karar verebilir (HMK m. 99, CMK m. 42/2).
- Eski hale getirme talebi ve incelenmesi nedeniyle doğan tüm ek giderler, talepte bulunan tarafa yükletilir (HMK m. 101).
Eski Hale Getirme (HMK m. 95 / CMK m. 40) Hakkında Sık Sorulan Sorular
Tebligat usulsüz yapıldığı için süreyi kaçırdıysam eski hale getirme mi istemeliyim yoksa usulsüz tebligat şikâyeti mi yapmalıyım?
Tebligat Kanunu m. 32 uyarınca tebligat usulsüz ise, tebligat muhatabın usulsüz tebliği "öğrendiği tarihte" yapılmış sayılır ve kanuni süre öğrenme tarihinden itibaren kendiliğinden başlar. Bu durumda süre henüz kaçırılmamış olduğundan eski hale getirmeye gerek yoktur; ancak tebligat kanuna uygun (usule uygun) yapıldığı halde muhatap elde olmayan bir sebeple (örneğin hastanede komada olduğu için) öğrenememişse eski hale getirme yoluna başvurulur.
Avukatın (vekilin) kusuru veya unutkanlığı nedeniyle kaçırılan süre için asıl taraf eski hale getirme isteyebilir mi?
Hukuk yargılamasında (HMK) vekilin kusuru müvekkile (asıl tarafa) izafe edildiğinden, avukatın ihmali veya iş yoğunluğu nedeniyle süreyi kaçırması "elde olmayan sebep" sayılmaz (avukatın kendi ani ağır hastalığı veya kazası hariç). Ceza muhakemesinde ise CMK m. 40 uyarınca müdafiin kusuru sanığın eski hale getirme hakkını ortadan kaldırmaz.
İcra hukukunda "gecikmiş itiraz" (İİK m. 65) ile eski hale getirme aynı şey midir?
Gecikmiş itiraz, eski hale getirme kurumunun icra hukukundaki özel görünümüdür. Ancak İİK m. 65 uyarınca ilamsız icrada borçlu kusuru olmaksızın bir mani sebebiyle 7 günlük sürede ödeme emrine itiraz edememişse, maniin kalktığı günden itibaren "üç gün" içinde İcra Mahkemesine gecikmiş itirazda bulunmalıdır (HMK'daki 2 haftalık süre burada uygulanmaz).
Eski Hale Getirme (HMK m. 95 / CMK m. 40) İle İlgili Kanun, İçtihat ve Hesaplama Rehberleri
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.