İdare hukuku; devletin, bakanlıkların, valiliklerin, belediyelerin, üniversitelerin ve diğer kamu tüzel kişilerinin kuruluş ve işleyişini, kamu gücünü kullanarak tesis ettikleri idari işlem ve eylemleri ve bunların yargısal denetimini konu alır. Anayasa’nın 125. maddesi uyarınca idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır ve idare kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) m. 2 uyarınca idari dava türleri; idari işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı iptalleri için menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılan "iptal davaları" ile idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan "tam yargı (tazminat) davaları"dır.
İdari yargıda yazılı yargılama usulü ve re’sen araştırma ilkesi geçerlidir. Dava açma süreleri hak düşürücü nitelikte olup oldukça kısadır; ayrıca telafisi güç veya imkânsız zararların doğmasını önlemek amacıyla İYUK m. 27 kapsamında "yürütmenin durdurulması" talep edilmesi sürecin en önemli aşamasıdır.
Kapsamdaki Başlıca Dava ve Hukuki İşlemler
- Bakanlık, valilik, kaymakamlık, belediye ve üniversite işlemlerine karşı iptal davaları (İYUK m. 2)
- İdarenin hizmet kusuru veya kusursuz sorumluluğundan kaynaklanan tam yargı (maddi ve manevi tazminat) davaları
- 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ve özel disiplin mevzuatı kapsamında verilen disiplin cezalarının ve meslekten çıkarma kararlarının iptali
- Kamu görevlilerinin atama, nakil, görevlendirme, güvenlik soruşturması, terfi ve özlük haklarına ilişkin davalar
- Belediye encümenince verilen imar para cezaları, yapı tatil tutanakları ve yıkım kararlarının (3194 sayılı İmar Kanunu m. 32 ve m. 42) iptali
- İşyeri açma ve çalışma ruhsatı, turizm işletme belgesi ve idari yaptırım kararlarına ilişkin uyuşmazlıklar
- İmar planı (1/5000 nazım ve 1/1000 uygulama imar planı) değişikliklerine, parselasyon işlemlerine (İmar Kanunu m. 18) ve hukuki el atmaya karşı davalar
- Vergi ve ceza ihbarnamelerine, ödeme emirlerine ve şirket ortak/müdürlerinin kamu borçlarından sorumluluğuna karşı Vergi Mahkemesi davaları
İptal Davası ve İdari İşlemin Hukuka Uygunluk Denetimi
İptal davaları, idarenin hukuka uygun davranmasını sağlayan objektif nitelikte davalardır. İYUK m. 2/1-a uyarınca bir idari işlemin yargısal denetiminde beş temel unsur incelenir: yetki (işlemi tesis eden makamın kanunen yetkili olup olmadığı), şekil (savunma hakkı, gerekçe ve usul kurallarına uyulup uyulmadığı), sebep (idareyi işlem yapmaya yönelten maddi ve hukuki nedenin gerçekliği), konu (işlemin doğurduğu hukuki sonuç) ve maksat (kamu yararı amacı taşıyıp taşımadığı). Bu unsurlardan herhangi birindeki sakatlık idari işlemin iptalini gerektirir ve iptal kararı işlemi tesis edildiği tarihten itibaren geriye etkili olarak ortadan kaldırır.
İYUK m. 7 uyarınca dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve İdare Mahkemelerinde 60 gün, Vergi Mahkemelerinde 30 gündür. İlgililer, idari dava açmaya başlamadan önce idari işlemin kaldırılması, geri alınması veya değiştirilmesi için üst makama, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makama dava açma süresi içinde başvurabilirler; bu başvuru işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurur ve 30 gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (İYUK m. 11).
Tam Yargı Davaları ve İdarenin Tazminat Sorumluluğu (İYUK m. 12-13)
İdarenin işlem veya eylemlerinden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olan (ihlal edilen) kişiler tarafından maddi ve manevi zararın giderilmesi istemiyle tam yargı davası açılır. İdari işlemlerden doğan zararlarda ilgililer doğrudan tam yargı davası veya iptal ve tam yargı davalarını birlikte açabilecekleri gibi, ilk önce iptal davası açarak bu davanın karara bağlanması üzerine kararın tebliği tarihinden itibaren dava açma süresi içinde tam yargı davası da açabilirler (İYUK m. 12).
Buna karşılık idari eylemlerden (örneğin kamu hastanesindeki tıbbi müdahale, belediyenin yol bakım eksikliği veya kolluk/kamu görevlisinin görev sırasında yaralanması) hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrendikleri tarihten itibaren 1 yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren 5 yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri zorunludur (İYUK m. 13). Bu isteklerin kısmen veya tamamen reddi halinde tebliğden itibaren, 30 gün içinde cevap verilmezse bu sürenin bittiği tarihten itibaren 60 günlük dava süresi içinde İdare Mahkemesinde tam yargı davası açılabilir.
Yürütmenin Durdurulması (İYUK m. 27) ve Kamu Görevlisi / İmar Davaları
Danıştayda veya idari mahkemelerde dava açılması, dava edilen idari işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz (İYUK m. 27/1). Bu nedenle örneğin bir belediye yıkım kararının, işyeri kapatma işleminin veya memurun naklen atama/ihraç kararının dava sonuçlanıncaya kadar uygulanmasını önlemek için dava dilekçesinde mutlaka "yürütmenin durdurulması (YD)" talep edilmelidir. İYUK m. 27/2 uyarınca idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda mahkeme, davalı idarenin savunması alındıktan sonra (uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerde savunma alınmaksızın) yürütmenin durdurulmasına karar verebilir.
Anayasa’nın 138/4. ve İYUK’un 28/1. maddeleri uyarınca idare; Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının icaplarına göre gecikmeksizin, en geç 30 gün içinde işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur. Bu sürenin geçmesine rağmen mahkeme kararının uygulanmaması nedeniyle doğan maddi ve manevi zararlardan dolayı idareye ve kararı kasten uygulamayan kamu görevlisine karşı tazminat davası açılabilir.
Yargılama ve Başvuru Sürecinin Aşamaları
İdari İşlem / Eylem ve Hak Düşürücü Süre İncelemesi
Tebliğ edilen idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurlarının incelenmesi; 60 veya 30 günlük dava açma süresinin ve zorunlu idari başvuru şartlarının kontrolü.
İdari Başvuru (İYUK m. 11 / m. 13) veya YD Talepli Dava
İdari eylemlerde zorunlu ön başvurunun yapılması; idari işlemlerde ise telafisi güç zararları önlemek amacıyla yürütmenin durdurulması (YD) talepli dava dilekçesinin sunulması.
Yürütmenin Durdurulması İncelemesi ve Dilekçeler Teatisi
Mahkemenin ilk incelemesi, davalı idarenin savunmasının ve işlem dosyasının celbi, yürütmenin durdurulması kararının verilmesi ve cevaba cevap/ikinci savunma aşaması.
Bilirkişi / Keşif, Duruşma, Esas Karar ve İnfaz (İYUK m. 28)
Gerekli hallerde keşif ve bilirkişi incelemesi ile duruşma yapılması, iptal veya tam yargı kararının verilmesi ve kararın idarece 30 gün içinde uygulanmasının takibi.
İdare Hukuku Hakkında Sık Sorulan Sorular
İdare mahkemesinde dava açma süresi kaç gündür ve süre ne zaman başlar?
2577 sayılı İYUK m. 7 uyarınca özel kanunlarında ayrı bir süre öngörülmeyen hallerde dava açma süresi İdare Mahkemelerinde 60 gün, Vergi Mahkemelerinde 30 gündür. Bu süre, idari işlemin ilgiliye yazılı olarak tebliğ edildiği (veya tebliğ yerine geçen işlemin yapıldığı) günü izleyen günden itibaren işlemeye başlar ve adli tatil (20 Temmuz - 31 Ağustos) süresine denk gelirse adli tatilin bittiği günden itibaren 7 gün uzamış sayılır (İYUK m. 8).
İdari işlemde dava açma süresi ve başvuru yolu gösterilmemişse süre geçer mi?
Anayasa’nın 40/2. maddesi uyarınca devlet, işlemlerinde ilgili kişilerin hangi kanun yolları ve mercilere başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundadır. Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulunun 15.03.2022 tarihli ve 2021/2 E., 2022/1 K. sayılı kararı uyarınca, bireysel idari işlemlerde dava açma süresinin gösterilmemesi halinde 60 günlük özel dava açma süresi işlemeye başlamaz.
Yürütmenin durdurulması (YD) kararı nedir ve reddedilirse itiraz edilebilir mi?
Yürütmenin durdurulması kararı, dava konusu idari işlemin (örneğin yıkım, atama, ruhsat iptali) dava sonuçlanıncaya kadar uygulanmasını askıya alan geçici bir koruma kararıdır. İdare veya Vergi Mahkemelerince verilen yürütmenin durdurulması isteminin kabulü veya reddine ilişkin kararlara karşı, kararın tebliğini izleyen günden itibaren 7 gün içinde bir defaya mahsus olmak üzere Bölge İdare Mahkemesine itiraz edilebilir (İYUK m. 27/7).
Memurlara verilen disiplin cezalarına karşı doğrudan dava açılabilir mi?
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 135 ve m. 136 uyarınca tüm disiplin cezalarına (uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve devlet memurluğundan çıkarma) karşı yargı yolu açıktır. Memur, disiplin cezasının tebliğinden itibaren 7 gün içinde disiplin kuruluna itiraz edebileceği gibi, itiraz etmeksizin doğrudan 60 gün içinde görev yaptığı yerdeki İdare Mahkemesinde iptal davası da açabilir.
İdare Hukuku İle İlgili Mevzuat, İçtihat ve Hesaplamalar
İlgili Temel Kanunlar
Emsal Yüksek Mahkeme Kararları
- İdari İşlemlerde Dava Açma Süresinin Belirtilmemesi ve İYUK Süreleri — Danıştay İBK 2021/2 E., 2022/1 K.
- İmar Planında Kamu Hizmetine Ayrılan Taşınmazlarda Hukuki El Atma ve Tam Yargı Davası — Danıştay İDDK & 6. Daire İlkeleri
- Limited Şirket Kamu Borçlarında Kanuni Temsilci ve Ortak Takip Sırası — Danıştay İBK 2013/1 E., 2018/1 K.
- İncelemede İbraz Edilmeyen Defter ve Belgelerin Mahkemeye Sunulması — Danıştay İBK 2013/3 E., 2019/1 K.
İlgili Hesaplama Araçları
Denizli Adliyesi ve Yargı Çevresi Rehberleri
Bu sayfadaki bilgiler yürürlükteki mevzuat çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.