Mecburi (Zorunlu) Dava Arkadaşlığı ve İhtiyari Dava Arkadaşlığı (HMK m. 57-60)

Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi

Medeni usul hukukunda bir davada davacı veya davalı (yahut her iki) tarafta birden fazla gerçek veya tüzel kişinin bulunmasına "dava arkadaşlığı (sübjektif dava birleşmesi)" denir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 57-60 hükümlerinde dava arkadaşlığı, dava arkadaşlarının davayı birlikte açmalarının veya kendilerine karşı birlikte dava açılmasının hukuken zorunlu olup olmamasına göre "ihtiyari dava arkadaşlığı" (HMK m. 57-58) ve "mecburi (zorunlu) dava arkadaşlığı" (HMK m. 59-60) olarak ikiye ayrılmıştır. HMK m. 57 uyarınca birden çok kişi, aşağıdaki hallerde birlikte dava açabilecekleri gibi aleyhlerine de birlikte dava açılabilir (İhtiyari dava arkadaşlığı): a) Davacılar veya davalılar arasında dava konusu olan hak veya borcun, elbirliği ile mülkiyet dışındaki bir sebeple ortak olması (örneğin paylı mülkiyette paydaşlar veya müteselsil borçlular), b) Ortak bir işlemle hepsinin yararına bir hak doğmuş olması veya kendilerinin bu şekilde borç altına girmiş olmaları, c) Davaların temelini oluşturan vakıaların ve hukuki sebeplerin aynı veya birbirine benzer olması (örneğin aynı trafik kazasında yaralanan birden fazla kişinin açtığı tazminat davası veya aynı işyerinden çıkarılan işçilerin açtığı davalar).

HMK m. 58 uyarınca "ihtiyari dava arkadaşlığında davalar birbirinden bağımsızdır; dava arkadaşlarından her biri, diğerinden bağımsız olarak hareket eder." Yani ihtiyari dava arkadaşlığında görünüşte tek bir dava dosyası olsa da aslında dava arkadaşı sayısı kadar bağımsız dava vardır. Bu nedenle ihtiyari dava arkadaşlarından birinin yaptığı usul işlemi (örneğin ikrar, feragat, kabul, sulh, yemin, kanun yoluna başvurma) yalnızca kendisi hakkında hüküm doğurur; diğer dava arkadaşlarını bağlamaz. Mahkeme ihtiyari dava arkadaşları hakkında birbirinden farklı hükümler verebilir (örneğin müteselsil borçlulardan biri yönünden davayı kabul edip diğeri yönünden zamanaşımı def'i nedeniyle reddedebilir).

HMK m. 59-60'ta düzenlenen "mecburi (zorunlu) dava arkadaşlığı" ise maddi hukuktan veya kanunun özel hükmünden doğar. HMK m. 59/1 uyarınca "Maddi hukuka göre, bir hakkın birden fazla kimse tarafından birlikte kullanılması veya birden fazla kimseye karşı birlikte ileri sürülmesi ve tamamı hakkında tek hüküm verilmesi gereken hallerde, mecburi dava arkadaşlığı vardır." Örneğin "elbirliği mülkiyetinde (iştirak halinde mülkiyet / miras ortaklığında)" terekeye dahil bir mal veya alacak hakkında üçüncü kişiye karşı açılacak eda davalarında tüm mirasçılar arasında aktif maddi mecburi dava arkadaşlığı; kira sözleşmesinde birden fazla kiracı varsa tahliye davasında kiracılar arasında veya tapu iptali/ortaklığın giderilmesi davalarında tüm malikler arasında pasif mecburi dava arkadaşlığı vardır. HMK m. 60 uyarınca mecburi dava arkadaşları, "ancak birlikte dava açabilir veya aleyhlerine de birlikte dava açılabilir"; bu tür dava arkadaşlığında, "dava arkadaşları birlikte hareket etmek zorundadır" (ikrar, feragat, sulh, kabul gibi tasarruf işlemlerini oybirliğiyle yapmalıdırlar) ve mahkemece hepsi hakkında "tek ve aynı hüküm" verilir. Ancak duruşmaya gelmiş olan dava arkadaşlarının yapmış oldukları usul işlemleri, usulüne uygun olarak davet edildiği halde duruşmaya gelmemiş olan dava arkadaşları bakımından da hüküm ifade eder (HMK m. 60, c. 2).

Şartları ve Uygulama İlkeleri

• İhtiyari dava arkadaşlığında (HMK m. 57-58) dava arkadaşları birbirinden tamamen bağımsızdır; her biri tek başına feragat, kabul, sulh veya istinaf/temyiz yoluna gidebilir (örneğin müteselsil borçlular arasında ihtiyari dava arkadaşlığı vardır).
• Mecburi dava arkadaşlığında (HMK m. 59-60) ise tüm dava arkadaşlarının davada yer alması "taraf teşkili (dava şartı)" gereğidir ve tamamı hakkında tek bir hüküm kurulur.
• Elbirliği mülkiyetinde (miras ortaklığında) ortaklardan biri tek başına üçüncü kişilere karşı "tapu iptali/tescil veya alacak (eda) davası" açamaz; tüm ortakların birlikte dava açması, muvafakatlerinin alınması veya terekeye temsilci (TMK m. 640) atanması şarttır (ancak ortaklığın korunması için elatmanın önlenmesi davasını tek başına açabilir - TMK m. 702/4).
• Mecburi dava arkadaşlığında dava arkadaşlarından yalnız birinin süresi içinde istinaf veya temyiz kanun yoluna başvurması, diğer mecburi dava arkadaşları lehine de sonuç doğurur.
• Davalı tarafta mecburi dava arkadaşlığı bulunduğu halde dava eksik kişilere karşı açılmışsa, mahkeme davayı hemen reddetmez; davacıya diğer mecburi dava arkadaşlarını davaya dahil etmesi (dahili dava dilekçesi tebliği) için kesin süre verir.

Mecburi (Zorunlu) Dava Arkadaşlığı ve İhtiyari Dava Arkadaşlığı (HMK m. 57-60) Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.