Aile birliğinin mahkeme kararıyla sona erdirilmesi olan boşanma davaları, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 161 ila 184. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Bu süreçte eşlerin kusur durumlarının tespiti, müşterek çocukların velayeti, nafaka yükümlülükleri, maddi ve manevi tazminat talepleri ile mal rejiminin tasfiyesi bir bütün olarak ele alınır.
Boşanma davaları, tarafların boşanmanın tüm hukuki ve mali sonuçları üzerinde uzlaşmaları halinde açılan "anlaşmalı boşanma" (TMK m. 166/3) ve taraflar arasında boşanma kararı veya fer’ileri konusunda uyuşmazlık bulunması halinde yürütülen "çekişmeli boşanma" davaları olarak ikiye ayrılır.
Anlaşmalı boşanmada protokol hükümlerinin tereddüde yer vermeyecek açıklıkta hazırlanması, çekişmeli boşanmada ise vakıaların somutlaştırılması ve hukuka uygun delillerin süresinde mahkemeye sunulması yargılamanın seyrini doğrudan belirler.
Kapsamdaki Başlıca Dava ve Hukuki İşlemler
- Anlaşmalı boşanma davaları ve anlaşmalı boşanma protokolünün hazırlanması (TMK m. 166/3)
- Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (şiddetli geçimsizlik) nedeniyle çekişmeli boşanma (TMK m. 166/1-2)
- Zina (TMK m. 161), hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (TMK m. 162) gibi özel boşanma sebeplerine dayalı davalar
- Terk (TMK m. 164), suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (TMK m. 163) ile akıl hastalığı (TMK m. 165) nedenli boşanma davaları
- Edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesi, katılma alacağı ve değer artış payı davaları (TMK m. 202 vd.)
- Boşanmada maddi ve manevi tazminat talepleri (TMK m. 174)
- Ziynet eşyası (düğün takıları) alacağı ve aynen iade davaları
- 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamında uzaklaştırma ve koruma tedbirleri
- Yabancı mahkeme boşanma kararlarının Türkiye’de tanınması ve tenfizi veya nüfus müdürlüğünde tescili
Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma Sebepleri (TMK m. 161-166)
Türk Medeni Kanunu’nda boşanma sebepleri "özel boşanma sebepleri" ve "genel boşanma sebepleri" olarak düzenlenmiştir. Özel boşanma sebepleri; zina (TMK m. 161), hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (TMK m. 162), küçük düşürücü suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (TMK m. 163), terk (TMK m. 164) ve akıl hastalığıdır (TMK m. 165). Genel boşanma sebebi ise TMK m. 166/1-2’de düzenlenen evlilik birliğinin ortak hayatı sürdürmeleri eşlerden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmasıdır. Davacının kusuru daha ağır ise, davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır; ancak bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir.
Anlaşmalı boşanma (TMK m. 166/3) için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin açtığı davayı diğerinin kabul etmesi şarttır. Hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın mali sonuçları (maddi-manevi tazminat, yoksulluk nafakası) ile çocukların durumu (velayet, kişisel ilişki, iştirak nafakası) hususunda taraflarca kabul edilen düzenlemeyi uygun bulması zorunludur.
Boşanmada Maddi ve Manevi Tazminat Şartları (TMK m. 174)
Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir (TMK m. 174/1). Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf ise, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini talep edebilir (TMK m. 174/2). Eşit kusur veya tam kusur halinde tazminata hükmedilemez.
Boşanma davası ile birlikte talep edilen maddi ve manevi tazminat ile yoksulluk nafakası talepleri "boşanmanın fer’i (eki)" niteliğindedir ve ayrıca nispi harca tabi değildir. Boşanma davası içinde talep edilmeyen tazminat ve nafaka hakları ise TMK m. 178 uyarınca boşanma hükmünün kesinleşmesinin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
Mal Rejiminin Tasfiyesi ve Edinilmiş Mallara Katılma
Eşler arasında mal rejimi sözleşmesiyle başka bir rejim seçilmediği sürece yasal mal rejimi, 1 Ocak 2002 tarihinden itibaren "edinilmiş mallara katılma rejimi"dir (TMK m. 202). Bu rejimde her eşin evlilik birliği içinde karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleri (çalışma karşılığı edinimler, sosyal güvenlik ödemeleri, kişisel malların gelirleri) edinilmiş mal; evlilik öncesi sahip olunanlar ile miras veya karşılıksız kazanma yoluyla gelen değerler ise kişisel mal sayılır (TMK m. 219-220).
Mal rejimi boşanma davasının açıldığı tarihte sona erer (TMK m. 225/2); ancak tasfiye davasının görülebilmesi için boşanma kararının kesinleşmesi bekletici mesele yapılır. Tasfiyede her eş, diğer eşe ait edinilmiş malların karar tarihine en yakın tarihteki sürüm (piyasa) değerinden borçlar çıkarıldıktan sonra kalan artık değerin yarısı üzerinde "katılma alacağı" hakkına ve diğer eşin malına yaptığı katkılar oranında "değer artış payı alacağı"na (TMK m. 227) sahiptir. Yargıtay içtihatları uyarınca mal rejiminin tasfiyesi davalarında zamanaşımı süresi, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren 10 yıldır.
Yargılama ve Başvuru Sürecinin Aşamaları
Ön Değerlendirme, Protokol veya Dava Dilekçesi Hazırlığı
Anlaşmalı boşanmada protokolün tanzimi; çekişmeli boşanmada ise kusur vakıalarının, tazminat, nafaka ve geçici tedbir taleplerinin yer aldığı dava dilekçesinin hazırlanması.
Dilekçeler Teatisi ve Geçici Önlemlerin (TMK m. 169) Alınması
Dava, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçelerinin sunulması; mahkemece dava süresince tedbir nafakası, geçici velayet ve ortak konutun tahsisine karar verilmesi.
Ön İnceleme, Tahkikat ve Delillerin Toplanması
Uyuşmazlık konularının tespiti, ekonomik ve sosyal durum (SED) araştırması, tanıkların dinlenmesi, sosyal inceleme raporu (SİR) alınması ve bilirkişi incelemeleri.
Sözlü Yargılama, Hüküm, Kesinleşme ve Nüfus Tescili
Nihai kararın verilmesi, gerekçeli kararın tebliği, kanun yolu (istinaf/temyiz) süreçlerinin tamamlanarak kesinleşme şerhinin nüfus müdürlüğüne bildirilmesi.
Boşanma Davaları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Anlaşmalı boşanma davası açabilmek için hangi şartların gerçekleşmesi gerekir?
TMK m. 166/3 uyarınca anlaşmalı boşanma kararı verilebilmesi için evliliğin resmi nikâh tarihinden itibaren en az 1 yıl sürmüş olması, eşlerin mahkemeye birlikte başvurması veya bir eşin açtığı davayı diğerinin kabul etmesi, her iki eşin de duruşmada bizzat hazır bulunarak boşanma iradelerini ve protokolü hâkim huzurunda serbestçe onaylaması şarttır.
Çekişmeli boşanma davasında hangi deliller kullanılabilir, gizli kayıtlar geçerli midir?
Boşanma davalarında tanık beyanları, mesaj ve arama kayıtları, sosyal medya paylaşımları, fotoğraflar, otel ve seyahat kayıtları, banka hesap hareketleri, darp raporları ve resmi kurum kayıtları delil olarak sunulabilir. Ancak HMK m. 189/2 uyarınca hukuka aykırı olarak (örneğin casus yazılım veya ortam dinlemesi ile) elde edilmiş deliller mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz.
Aldatılan eş, eşinin birlikte olduğu üçüncü kişiye manevi tazminat davası açabilir mi?
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 06.07.2018 tarihli ve 2017/5 E., 2018/7 K. sayılı kararı uyarınca, evlilik birliği devam ederken eşlerden biri ile evli olduğunu bilerek birlikte olan üçüncü kişiye karşı diğer eş tarafından manevi tazminat isteminde bulunulamaz. Aldatma eylemine dayalı manevi tazminat talebi TMK m. 174/2 kapsamında sadakat yükümlülüğünü ihlal eden eşe yöneltilir.
Düğünde takılan ziynet eşyaları (altınlar) boşanmada kime aittir?
Yargıtay’ın güncel içtihatlarına göre, düğünde kim tarafından takılırsa takılsın kadına özgü ziynet eşyaları (bilezik, kolye, küpe vb.) kadına bağışlanmış sayılır ve onun kişisel malıdır. Kadına özgü olmayan takıların (çeyrek altın, gram altın, döviz, para vb.) ise aksine bir anlaşma veya yerel adet bulunmadıkça hangi eşe takıldıysa o eşe ait olduğu kabul edilmektedir.
Boşanma Davaları İle İlgili Mevzuat, İçtihat ve Hesaplamalar
İlgili Temel Kanunlar
Emsal Yüksek Mahkeme Kararları
İlgili Hesaplama Araçları
Denizli Adliyesi ve Yargı Çevresi Rehberleri
Bu sayfadaki bilgiler yürürlükteki mevzuat çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.