Mahkemenin Hukuki Niteliği ve Görev Çerçevesi
Asliye Hukuk Mahkemesi, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 2. maddesi uyarınca adli yargı ilk derece hukuk mahkemeleri arasında "asıl ve genel görevli" mahkemedir. Kanunda aksine bir düzenleme bulunmadıkça, dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarla şahıs varlığına (kişilik haklarına, nüfus kayıtlarına, dernek ve vakıflara) ilişkin davalarda görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesidir.
Bir özel mahkemenin (Aile, İş, Asliye Ticaret, Tüketici, Kadastro veya İcra Mahkemesi) ya da Sulh Hukuk Mahkemesinin açık görev alanına girmeyen her türlü özel hukuk uyuşmazlığı Asliye Hukuk Mahkemesinde çözülür. Ayrıca küçük ilçelerde müstakil Aile, İş, Tüketici veya Asliye Ticaret Mahkemesi kurulmamışsa, o ilçedeki Asliye Hukuk Mahkemesi bu özel mahkemelerin "sıfatıyla" da yargılama yapar.
Asliye Hukuk Mahkemesinde kural olarak HMK m. 118 vd. hükümlerinde düzenlenen "yazılı yargılama usulü" uygulanır. Bu usulde dava dilekçesi, cevap dilekçesi, cevaba cevap (replik) ve ikinci cevap (düplik) dilekçelerinden oluşan dörtlü dilekçe teatisi aşaması tamamlandıktan sonra ön inceleme duruşması, tahkikat (delillerin toplanması, keşif, bilirkişi incelemesi), sözlü yargılama ve hüküm aşamaları yürütülür.
Asliye Hukuk Mahkemesi Hangi Davalara ve İşlere Bakar?
Tapu İptali ve Tescil, El Atmanın Önlenmesi ve Ecrimisil Davaları
Hukuki ehliyetsizlik, muris muvazaası (mirastan mal kaçırma), vekâlet görevinin kötüye kullanılması, sahtecilik, kadastro öncesi hak veya olağanüstü kazandırıcı zamanaşımına (TMK m. 713) dayalı tapu iptali ve tescil davaları ile çaplı taşınmaza el atmanın önlenmesi (müdahalenin men’i), kal (yıkım) ve ecrimisil (haksız işgal tazminatı) davaları.
Önalım (Şufa) Hakkı, Geçit Hakkı ve Komşuluk Hukuku Davaları
Paylı mülkiyette paydaşın üçüncü kişiye satılan payı öncelikle satın alma hakkına dayanan yasal önalım (şufa - TMK m. 732) davaları, genel yola bağlantısı bulunmayan taşınmaz lehine zorunlu geçit hakkı tesisi (TMK m. 747) ve komşuluk hukukundan (TMK m. 737) doğan taşkın yapı/zarar davaları.
Miras Hukukundan Doğan Tenkis ve Mirasçılık Belgesinin İptali Davaları
Mirasbırakanın saklı pay kurallarını ihlal eden ölüme bağlı veya sağlararası kazandırmalarının indirilmesine ilişkin tenkis davası (TMK m. 560), vasiyetnamenin iptali davası (TMK m. 557), terekenin borca batık olduğunun tespiti (mirasın hükmen reddi - TMK m. 605/2) ve veraset ilamının iptali davaları.
Haksız Fiil, Kişilik Haklarına Saldırı ve Maddi-Manevi Tazminat Davaları
Ticari, iş veya tüketici işlemi niteliği taşımayan haksız fiillerden (kasten veya taksirle yaralama, hakaret, mala zarar verme, doktorun özel muayenehane dışındaki vekâletsiz fiilleri vb.) doğan maddi ve manevi tazminat davaları ile TMK m. 24-25 uyarınca kişilik haklarına saldırının önlenmesi davaları.
Kamulaştırma Bedelinin Tespiti ve Kamulaştırmasız El Atma Davaları
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu m. 10 uyarınca idare tarafından açılan kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescil davaları ile idarenin kamulaştırma yapmaksızın taşınmaza fiilen el atması nedeniyle malik tarafından açılan tazminat ve ecrimisil davaları.
Nüfus Kaydının Düzeltilmesi (Ad, Soyadı, Yaş) ve Dernek/Vakıf Davaları
5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 36 uyarınca haklı sebeple ad ve soyadı değişikliği (TMK m. 27), doğum tarihi (yaş) düzeltilmesi, gaiplik kararı, vakıf senedi tescili ve dernek genel kurul kararlarının iptali davaları.
Yargılama Usulü, Yetki ve Kanun Yolu Kuralları
- Yazılı yargılama usulünde cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap süreleri tebliğden itibaren ikişer haftadır (HMK m. 127, 136).
- Tapu iptal ve tescil, el atmanın önlenmesi, önalım ve geçit hakkı gibi taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 12); yetki kamu düzeninden olup mahkemece re’sen gözetilir.
- Komşuluk hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklarda (TMK m. 737-750) 01.09.2023 tarihinden itibaren dava şartı arabuluculuk zorunludur; ancak tapu iptal ve tescil, muris muvazaası, tenkis ve kamulaştırma davaları arabuluculuğa elverişli olmadığından doğrudan dava açılır.
- Kararlara karşı gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 2 hafta içinde Bölge Adliye Mahkemesine istinaf, istinaf sınırını ve temyiz kesinlik sınırını aşan davalarda ise BAM kararına karşı 2 hafta içinde Yargıtay’a temyiz başvurusu yapılabilir.
Sık Sorulan Sorular
Tapu iptal ve tescil davası hangi mahkemede açılır?
Tapu iptal ve tescil davalarında görevli mahkeme HMK m. 2 uyarınca Asliye Hukuk Mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise HMK m. 12 gereğince taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir; bu yetki kesin olduğundan başka bir il veya ilçede dava açılamaz.
İsim ve soyadı değiştirme davası hangi mahkemede açılır ve ne kadar sürer?
TMK m. 27 ve Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 36 uyarınca ad ve soyadı düzeltme/değiştirme davaları davacının yerleşim yeri Asliye Hukuk Mahkemesinde açılır. Nüfus müdürlüğü temsilcisinin katılımıyla genellikle tek veya iki celsede sonuçlanır.
Mirasın hükmen reddi davası Sulh Hukukta mı Asliye Hukukta mı açılır?
3 aylık süre içinde yapılan kayıtsız şartsız (gerçek) reddi miras beyanı Sulh Hukuk Mahkemesine yapılırken; ölüm tarihinde mirasbırakanın ödemeden aczinin açıkça belli olması veya resmen tespit edilmesi sebebiyle açılan "mirasın hükmen reddi (terekenin borca batık olduğunun tespiti)" davası alacaklılar hasım gösterilerek Asliye Hukuk Mahkemesinde açılır.
Asliye Hukuk Mahkemesi İle İlgili Kanunlar, Davalar, Dilekçeler ve Hesaplamalar
İlgili Temel Kanunlar
Görev Alanındaki Dava Rehberleri
- Tapu İptali ve Tescil Davası: Hukuki Sebepler ve Yargılama Usulü
- Muris Muvazaası (Mirastan Mal Kaçırma) Tapu İptali ve Tescil Davası
- El Atmanın Önlenmesi (Müdahalenin Men’i), Kal (Yıkım) ve Taşkın Yapı Davası (TMK m. 683, m. 722-725)
- Önalım (Şufa) Hakkı Davası: Paylı Mülkiyette Süre ve Depo Kararı
- Tenkis (Saklı Payın Korunması) Davası (TMK m. 506, m. 560-571)