Mahkemenin Hukuki Niteliği ve Görev Çerçevesi
Çocuk Mahkemesi ve Çocuk Ağır Ceza Mahkemesi, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun (ÇKK) 25. ve 26. maddeleri uyarınca suça sürüklenen çocuklar ile korunma ihtiyacı olan çocuklar hakkında yargılama yapmak ve koruyucu/destekleyici tedbir kararları vermek üzere kurulan ihtisas mahkemeleridir. Türk hukukunda fiili işlediği sırada 18 yaşını doldurmamış kişi "sanık" değil, "suça sürüklenen çocuk (SSÇ)" olarak adlandırılır (ÇKK m. 3/1-a).
Çocuk Mahkemesi tek hâkimli olup Asliye Ceza Mahkemesinin görev alanına giren suçlara; Çocuk Ağır Ceza Mahkemesi ise bir başkan ve iki üyeden oluşan üç hâkimli heyetle Ağır Ceza Mahkemesinin görev alanına giren suçlara bakar. Müstakil Çocuk Mahkemesi bulunmayan il ve ilçelerde bu görevler genel ceza mahkemelerince Çocuk Koruma Kanunu usul kuralları uygulanarak yerine getirilir.
TCK m. 31 uyarınca ceza sorumluluğu yaş gruplarına göre kademelendirilmiştir: Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış çocukların (işitme ve konuşma engellilerde 15 yaş) ceza sorumluluğu yoktur ve haklarında ceza kovuşturması yapılamaz; yalnızca çocuklara özgü güvenlik tedbirleri (danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık, barınma) uygulanabilir.
Çocuk Mahkemesi Hangi Davalara ve İşlere Bakar?
12-15 Yaş Grubu Suça Sürüklenen Çocukların Yargılanması (TCK m. 31/2)
Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmuş olup da 15 yaşını doldurmamış olan çocukların işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamaması veya davranışlarını yönlendirme yeteneğinin yeterince gelişmemiş olması halinde ceza verilmez; bu yeteneğin varlığı adli tıp/uzman raporuyla saptanırsa hapis cezalarında yarı oranında (1/2) indirim yapılır ve her halükârda sonuç ceza 7 yıldan fazla olamaz.
15-18 Yaş Grubu Suça Sürüklenen Çocukların Yargılanması (TCK m. 31/3)
Fiili işlediği sırada 15 yaşını doldurmuş olup da 18 yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında; ağırlaştırılmış müebbet yerine 18-24 yıl, müebbet yerine 12-15 yıl hapis cezasına hükmolunur; diğer cezaların ise üçte biri (1/3) indirilir ve her halükârda her fiil için verilecek hapis cezası 12 yıldan fazla olamaz.
Koruyucu ve Destekleyici Tedbir Kararları (5395 s. ÇKK m. 5)
Korunma ihtiyacı olan veya suça sürüklenen çocuklar hakkında danışmanlık tedbiri, eğitim tedbiri, bakım tedbiri (sosyal hizmet kuruluşuna veya koruyucu aileye yerleştirme), sağlık tedbiri ve barınma tedbiri kararlarının verilmesi ve denetlenmesi.
Çocuk Ağır Ceza Mahkemesi Görev Alanı (ÇKK m. 26/2)
Suça sürüklenen çocuklar tarafından işlenen yağma, nitelikli dolandırıcılık, kasten öldürme, uyuşturucu madde ticareti, cinsel istismar gibi Ağır Ceza Mahkemesinin görevine giren suçların çocuk yargılaması ilkeleriyle görülmesi.
Yargılama Usulü, Yetki ve Kanun Yolu Kuralları
- CMK m. 150/2 uyarınca suça sürüklenen çocukların soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında istemi aranmaksızın zorunlu müdafi (avukat) ile temsil edilmesi şarttır.
- CMK m. 185 uyarınca sanık (SSÇ) 18 yaşını doldurmamış ise duruşma kapalı yapılır ve hüküm de kapalı duruşmada açıklanır.
- Suça sürüklenen çocukların bizzat Cumhuriyet savcısı tarafından ifadesinin alınması (kolluk tarafından ifade alınamaması - ÇKK m. 15/1), kelepçe ve benzeri aletler takılamaması (ÇKK m. 18) ve mahkeme bünyesindeki sosyal çalışma görevlisince Sosyal İnceleme Raporu (SİR) düzenlenmesi temel ilkelerdir.
- 15 yaşını doldurmamış çocuklar hakkında üst sınırı 5 yılı aşmayan hapis cezasını gerektiren fiillerden dolayı tutuklama kararı verilemez (ÇKK m. 21).
Sık Sorulan Sorular
Suç tarihinde 17 yaşında olan kişi yargılama sırasında 18 yaşını geçerse nerede yargılanır?
5395 sayılı ÇKK m. 26/3 ve TCK m. 31 uyarınca suça sürüklenen çocuğun yaşı fiilin işlendiği tarihe göre belirlenir. Suç tarihinde 18 yaşını doldurmamış olan kişi, dava açıldığında veya yargılama sürerken 18 yaşını geçmiş olsa dahi Çocuk Mahkemesinde yargılanır ve TCK m. 31 yaş küçüklüğü indiriminden yararlanır (ancak 18 yaşını doldurduktan sonra CMK m. 185’teki kapalı duruşma zorunluluğu kalkar).
Çocukların işlediği suçlar adli sicil (sabıka) kaydında görünür mü?
5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m. 10/3 uyarınca 18 yaşından küçüklerle ilgili adli sicil ve arşiv kayıtları; ancak soruşturma ve kovuşturma kapsamında değerlendirilmek üzere Cumhuriyet başsavcılıkları, hâkim veya mahkemelerce istenebilir. İş başvurusu veya resmi kurumlar için alınan normal e-Devlet sabıka kaydı sorgulamalarında çocukluk dönemi kayıtları yer almaz.