Davanın Hukuki Niteliği, Tarafları ve Konusu
Tenkis davası, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruflarla (vasiyetname veya miras sözleşmesi) ya da TMK m. 565’te sayılan sağlararası karşılıksız kazandırmalarla (bağışlarla) tasarruf özgürlüğü sınırını aşarak saklı paylı mirasçıların saklı paylarını zedelemesi halinde, bu tasarrufların yasal sınıra çekilmesi (indirilmesi) amacıyla açılan yenilik doğuran bir malvarlığı davasıdır (TMK m. 560).
TMK m. 506 uyarınca saklı pay sahibi mirasçılar şunlardır: (1) Altsoy (çocuklar, torunlar) için yasal miras payının yarısı (1/2); (2) Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri (1/4); (3) Sağ kalan eş için 1. veya 2. zümreyle birlikte mirasçı ise yasal miras payının tamamı (4/4), tek başına veya 3. zümreyle birlikte mirasçı ise yasal miras payının dörtte üçü (3/4). (Kardeşlerin saklı payı 5650 sayılı Kanun ile kaldırılmıştır.)
Tenkis davasında önce mirasbırakanın ölüm tarihindeki aktif terekesinden borçlar, cenaze giderleri ve 3 aylık geçim giderleri çıkarılarak "net tereke" bulunur; buna TMK m. 507-508 uyarınca sağlararası tenkise tabi kazandırmalar eklenerek "tasarruf nisabı hesaplamasına esas tereke" tespit edilir.
Dava Şartları, Yargılama Aşamaları ve Hukuki Sonuçları
Sağlararası Kazandırmaların Tenkise Tabi Olduğu Haller (TMK m. 565)
Mirasbırakanın; (1) Miras payına mahsuben yaptığı devirler, (2) Miras hakkından feragat (ivazlı feragat) karşılığında ödediği tutarlar, (3) Ölümünden önceki 1 yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yaptığı bağışlamalar ve (4) Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak (bertaraf etmek) amacıyla yaptığı açık olan bağışlamalar (süre sınırı olmaksızın) tenkise tabidir.
Bölünmez Taşınmazlarda Tercih Hakkı ve Sabit Tenkis Oranı (TMK m. 564)
Değerinde azalma olmaksızın bölünmesine olanak bulunmayan belirli bir mal (örneğin bir daire veya dükkan) vasiyet edilmiş veya bağışlanmışsa; davalı dilerse saklı payı zedeleyen kısmın karşılığını para olarak ödemeyi, dilerse malın paraya çevrilerek tasarruf edilebilir kısmın değerinin kendisine verilmesini isteyebilir. Para olarak ödenecek tutar, ölüm tarihindeki "sabit tenkis oranının" karar tarihindeki güncel değerle çarpılmasıyla (1994 tarihli İBK) hesaplanır.
Tenkiste Sıra Kuralı (TMK m. 570)
Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan (vasiyetnamelerden); bu yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır.
Yüksek Mahkeme (Yargıtay / Danıştay) Uygulama İlkeleri
- Yargıtay İBK E. 1993/4, K. 1994/4: Bölünmez mal vasiyet veya bağışlamalarında TMK m. 564 uyarınca davalının nakden ödemeyi tercih etmesi halinde; mirasın açıldığı (ölüm) gündeki değerlere göre "sabit tenkis oranı" bulunur ve bu oran karar tarihine en yakın gündeki rayiç değerle çarpılarak ödenecek tenkis alacağı belirlenir.
- Murisin bedelini kendisi ödeyerek üçüncü kişiden satın aldığı taşınmazı doğrudan davalı adına tapuda tescil ettirmesi ("gizli bağış") halinde muris muvazaası uygulanamazsa da, saklı payı zedeleme kastı (TMK m. 565/4) sabit olduğundan tenkis hükümleri uygulanır.
Sık Sorulan Sorular
Tenkis davası açma süresi ne kadardır ve ne zaman başlar?
TMK m. 571 uyarınca tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak 1 yıl ve her halde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması (ölüm) tarihinin üzerinden 10 yıl geçmekle düşer.
Kardeşlerin saklı payı var mıdır, kardeş tenkis davası açabilir mi?
10.05.2007 tarihinde yürürlüğe giren 5650 sayılı Kanun ile TMK m. 506’da yapılan değişiklikle kardeşlerin saklı payı kaldırılmıştır. Bu tarihten sonra vefat eden mirasbırakanın kardeşleri tenkis davası açamaz (ancak muvazaalı satış varsa muris muvazaası davası açabilirler).