Mahkemenin Hukuki Niteliği ve Görev Çerçevesi
İş Mahkemesi, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 5. maddesi uyarınca 4857 sayılı İş Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri, 854 sayılı Deniz İş Kanunu ve 5953 sayılı Basın İş Kanunu’na tabi çalışanlar ile işverenler arasındaki iş ilişkisinden doğan alacak, tazminat ve tespit davaları ile Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) veya Türkiye İş Kurumu’nun taraf olduğu sosyal güvenlik uyuşmazlıklarına bakan özel mahkemedir.
7036 sayılı Kanun’un 3. maddesi gereğince; bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Buna karşılık iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında ve SGK hizmet tespiti davalarında zorunlu arabuluculuk şartı aranmaz.
İş Mahkemelerinde HMK’daki "basit yargılama usulü" uygulanır ve davalar ivedilikle görülür (7036 s. K. m. 7). Özellikle işe iade davalarında Bölge Adliye Mahkemesinin (istinaf) verdiği kararlar kesin olup bu kararlara karşı Yargıtay’a temyiz yolu kapalıdır (7036 s. K. m. 8/1-a).
İş Mahkemesi Hangi Davalara ve İşlere Bakar?
Kıdem ve İhbar Tazminatı ile İşçilik Alacakları Davaları
İş sözleşmesinin kıdem tazminatına hak kazanacak şekilde sona ermesi üzerine açılan kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ödenmeyen ücret (maaş), fazla çalışma (fazla mesai) ücreti, ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) ücreti, hafta tatili ücreti, yıllık ücretli izin alacağı ve kötüniyet/sendikal tazminat davaları.
İşe İade (Feshin Geçersizliği) Davaları (4857 s. İşK m. 20-21)
Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi bulunan belirsiz süreli iş sözleşmeli işçinin, geçerli bir neden olmaksızın veya savunması alınmadan işten çıkarılması üzerine fesih bildiriminden itibaren 1 ay içinde arabulucuya, anlaşma sağlanamazsa 2 hafta içinde İş Mahkemesine açtığı feshin geçersizliği ve işe iade davası.
İş Kazası ve Meslek Hastalığından Doğan Maddi-Manevi Tazminat Davaları
İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen iş kazası ya da meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezliğe uğrayan işçinin veya ölümlü kazada yakınlarının (destekten yoksun kalma tazminatı) işverene karşı açtığı maddi ve manevi tazminat davaları ile SGK’nın kusurlu işverene açtığı rücu davaları.
Hizmet Tespiti (Sigortasız Çalışmanın Tespiti) Davaları (5510 s. K. m. 86/9)
İşverence SGK’ya işe giriş bildirgesi verilmeden (kayıt dışı) çalıştırılan veya prim gün sayısı/prime esas kazancı bordroda eksik gösterilen işçinin, hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıllık hak düşürücü süre içinde işverene açtığı (SGK’nın re’sen fer’i müdahil olduğu) hizmet tespiti davası.
Mobbing (Psikolojik Taciz) ve Eşit Davranmama Tazminatı Davaları
İşyerinde sistematik psikolojik tacize (mobbing - TBK m. 417) maruz kalan veya 4857 sayılı İşK m. 5’teki eşit davranma ilkesine aykırı muameleye uğrayan işçinin açtığı manevi tazminat ve dört aya kadar ücret tutarındaki ayrımcılık tazminatı davaları.
SGK İşlemlerine İtiraz ve Emeklilik Uyuşmazlıkları (7036 s. K. m. 4)
5510 sayılı Kanun’dan doğan yaşlılık (emeklilik) aylığı bağlanması, maluliyet oranının tespiti, yurt dışı borçlanma, yetim aylığı kesilmesi ve idari para cezaları dışındaki SGK kararlarına karşı (önce SGK’ya idari başvuru şartı tüketilerek) açılan davalar.
Yargılama Usulü, Yetki ve Kanun Yolu Kuralları
- İş Mahkemelerinde yetkili mahkeme; davalının yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı (işçinin fiilen çalıştığı) yer mahkemesidir. Bu yetki kuralı kamu düzenine ilişkin olup işçi aleyhine yapılan yetki sözleşmeleri geçersizdir (7036 s. K. m. 6).
- İşe iade davasında fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurulması, arabuluculuk son tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde de İş Mahkemesinde dava açılması hak düşürücü süredir (İşK m. 20).
- Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı ve yıllık izin ücreti ile ücret, fazla mesai, hafta tatili ve UBGT alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıldır (4857 s. İşK m. 32/8 ve Ek m. 3).
- SGK aleyhine açılacak davalarda (hizmet tespiti hariç), dava açılmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna yazılı başvuru yapılması ve Kurumun başvuruyu reddetmesi veya 60 gün içinde cevap vermemesi dava şartıdır (7036 s. K. m. 4).
Sık Sorulan Sorular
İşten çıkarıldıktan sonra işe iade için kaç gün içinde başvuru yapılmalıdır?
4857 sayılı İş Kanunu m. 20 uyarınca fesih bildiriminin işçiye tebliğ edildiği tarihten itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurulması zorunludur. Arabuluculuk görüşmelerinde anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde İş Mahkemesinde dava açılmalıdır.
Sigortasız (kayıt dışı) çalıştırılan işçi arabulucuya gitmeden hizmet tespiti davası açabilir mi?
Evet. 7036 sayılı Kanun m. 3/1 ve 5510 sayılı Kanun m. 86/9 uyarınca hizmet tespiti davaları kamu düzenine ilişkin olduğundan zorunlu arabuluculuğa tabi değildir; doğrudan İş Mahkemesinde açılır. Ancak aynı anda kıdem tazminatı ve fazla mesai gibi işçilik alacakları da talep edilecekse alacak kalemleri için arabuluculuk şarttır.
İş kazası tazminat davasında zamanaşımı süresi kaç yıldır?
TBK m. 146 uyarınca iş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davalarında zamanaşımı süresi 10 yıldır. Kaza aynı zamanda TCK kapsamında daha uzun dava zamanaşımına tabi bir suç (örneğin birden fazla kişinin ölümü veya yaralanması) oluşturuyorsa TBK m. 72 uyarınca uzamış ceza zamanaşımı süresi uygulanır.