Mahkemenin Hukuki Niteliği ve Görev Çerçevesi
Aile Mahkemesi, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun uyarınca aile hukukundan doğan dava ve işleri görmek üzere her ilde ve merkez nüfusu yüz binin üzerindeki ilçelerde kurulan tek hâkimli bir özel mahkemedir. Müstakil Aile Mahkemesi kurulmayan ilçelerde bu görev, HSK tarafından belirlenen Asliye Hukuk Mahkemesince "Aile Mahkemesi sıfatıyla" yerine getirilir.
Aile Mahkemeleri bünyesinde çocuk ve aile sorunları konusunda görev yapan psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı (uzman) bulunur (4787 s. Kanun m. 5). Özellikle velayet, çocukla kişisel ilişki kurulması ve koruyucu tedbir süreçlerinde mahkeme, Sosyal İnceleme Raporu (SİR) alarak çocuğun üstün yararını araştırır.
Boşanma ve ayrılık davalarında genel yazılı yargılama usulünün yanı sıra TMK m. 184’te düzenlenen özel yargılama kuralları uygulanır: Hâkim, tarafların ikrarları ile bağlı değildir, kanıtları serbestçe takdir eder ve taraflardan birinin istemi üzerine duruşmanın gizli yapılmasına karar verebilir.
Aile Mahkemesi Hangi Davalara ve İşlere Bakar?
Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma ile Ayrılık Davaları (TMK m. 161-166)
Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (TMK m. 166/1), en az 1 yıl süren evliliklerde anlaşmalı boşanma (TMK m. 166/3) ve özel boşanma sebeplerine (zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk, akıl hastalığı) dayanan boşanma ile maddi-manevi tazminat (TMK m. 174) davaları.
Tedbir, İştirak ve Yoksulluk Nafakası ile Nafaka Artırım/İndirim Davaları
Boşanma davası sürecinde veya boşanma olmaksızın ayrı yaşamada hükmedilen tedbir nafakası (TMK m. 169, 197), çocuklar için iştirak nafakası (TMK m. 182), yoksulluğa düşecek eş için yoksulluk nafakası (TMK m. 175), yardım nafakası (TMK m. 364) ve ekonomik koşulların değişmesi nedeniyle nafakanın artırılması, azaltılması veya kaldırılması davaları.
Velayetin Düzenlenmesi, Değiştirilmesi ve Kişisel İlişki Davaları
Müşterek çocukların velayetinin hangi ebeveyne verileceği, velayet kendisine verilmeyen ebeveyn ve büyükbaba/büyükanne ile kişisel ilişki kurulması, durumun değişmesi halinde velayetin değiştirilmesi (TMK m. 183) ve velayetin kaldırılması davaları.
Mal Rejiminin Tasfiyesi (Katılma Alacağı) ve Ziynet Eşyası Davaları
Edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesinden doğan katılma alacağı (TMK m. 236) ve değer artış payı alacağı (TMK m. 227) davaları ile düğün takılarının (ziynet eşyalarının) aynen iadesi veya bedelinin tahsili davaları.
Soybağının Reddi, Babalık, Tanıma ve Evlat Edinme Davaları
Soybağının (nesebin) reddi davası (TMK m. 286), babalık davası (TMK m. 301), tanımanın iptali, evlat edinmeye izin verilmesi ve evlatlık ilişkisinin kaldırılması davaları.
Aile Konutu Şerhi ve 6284 Sayılı Kanun Koruma/Önleme Tedbirleri
TMK m. 194 uyarınca tapu kaydına aile konutu şerhi konulması, eşin açık rızası alınmadan yapılan kira feshi veya tapu devrinin iptali davaları ile 6284 sayılı Kanun kapsamında uzaklaştırma ve koruyucu/önleyici tedbir kararları.
Yargılama Usulü, Yetki ve Kanun Yolu Kuralları
- Boşanma veya ayrılık davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer Aile Mahkemesidir (TMK m. 168).
- Nafaka davalarında (boşanmadan bağımsız açıldığında) TMK m. 177 uyarınca nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir ve bu davalarda basit yargılama usulü uygulanır.
- Mal rejiminin tasfiyesi davası boşanma davasıyla birlikte veya ayrı açılmışsa, Aile Mahkemesi boşanma kararının kesinleşmesini "bekletici mesele" (HMK m. 165) yapar.
- 6284 sayılı Kanun uyarınca verilen koruyucu ve önleyici tedbir kararlarına karşı tebliğden itibaren 2 hafta içinde kararı veren mahkemeye itiraz edilebilir; itiraz merciinin kararı kesindir (6284 s. K. m. 9).
Sık Sorulan Sorular
Anlaşmalı boşanma davası herhangi bir adliyede açılabilir mi?
Evet. Boşanma davalarında TMK m. 168’deki yetki kuralı "kesin yetki" olmadığından, tarafların yetki itirazında bulunmadığı anlaşmalı boşanma davaları Türkiye’deki herhangi bir Aile Mahkemesinde açılıp sonuçlandırılabilir.
Boşanma davası kesinleşmeden yeniden evlenilebilir mi?
Hayır. Aile Mahkemesinin verdiği boşanma hükmü taraflara tebliğ edilip 2 haftalık istinaf süresi dolmadan (veya taraflar istinaftan feragat etmeden) ve kesinleşme şerhi nüfus müdürlüğüne bildirilmeden taraflar hukuken evli sayılır ve yeniden evlenemez.
Aile Mahkemesinde tanık dinletmek zorunlu mudur?
Anlaşmalı boşanma davalarında tanık dinlenmez; hâkim bizzat tarafların iradelerini ve protokolü denetler. Çekişmeli boşanma davalarında ise evlilik birliğinin temelinden sarsıldığını ve karşı tarafın kusurunu ispatlamak için tanık beyanları, mesaj kayıtları, darp raporları ve sosyal-ekonomik durum araştırması en temel delillerdir.
Aile Mahkemesi İle İlgili Kanunlar, Davalar, Dilekçeler ve Hesaplamalar
İlgili Temel Kanunlar
Görev Alanındaki Dava Rehberleri
- Ziynet Eşyası (Düğün Takıları) İadesi ve Alacağı Davası
- Boşanmada Mal Paylaşımı: Katılma Alacağı ve Değer Artış Payı Davası
- Yabancı Mahkeme Boşanma, Velayet ve Nafaka İlamlarının Tanınması ve Tenfizi Davası (MÖHUK m. 50-58)
- Boşanmada Mal Paylaşımı: Katılma Alacağı ve Değer Artış Payı Davası
- Soybağının Reddi ve Babalık Davası Şartları ve Süreleri