Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 32 uyarınca, ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kimsenin ölümü hakkında kuvvetli olasılık varsa, hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme bu kişinin gaipliğine karar verebilir. Yetkili mahkeme, kişinin Türkiye'deki son yerleşim yeri; eğer Türkiye'de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer; böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer Sulh Hukuk Mahkemesidir (TMK m. 32/2, HMK m. 382/2-a-4).
TMK m. 33 hükmüne göre gaiplik kararının istenebilmesi için, ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl veya son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olması gerekir. Mahkeme, gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri, belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne göre yapılan ilanla çağırır; bu süre ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır (TMK m. 33/2-3). Gaipliğine karar verilecek kişi, ilan süresi dolmadan ortaya çıkar veya kendisinden haber alınırsa ya da öldüğü tarih saptanırsa gaiplik istemi düşer (TMK m. 34). İlan sonuçsuz kalırsa mahkeme gaipliğe karar verir ve ölüme bağlı haklar, aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak (geçmişe etkili olarak) kullanılır (TMK m. 35).
Gaiplik kararının miras ve aile hukukuna ilişkin özel sonuçları bulunmaktadır. TMK m. 131 uyarınca gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Miras hukuku bakımından ise TMK m. 584 uyarınca, hakkında gaiplik kararı verilmiş bir kimsenin mirasçıları veya mirasında hak sahibi olan kişiler, tereke mallarını teslim almadan önce bu malları ileride ortaya çıkabilecek üstün hak sahiplerine veya bizzat gaibe geri vereceklerine ilişkin güvence (teminat) göstermek zorundadırlar. Bu güvence, ölüm tehlikesi içinde kaybolma durumunda beş yıl, uzun zamandan beri haber alınamama durumunda onbeş yıl ve her hâlde en çok gaibin yüz yaşına varmasına kadar geçecek süre için gösterilir.
Şartları ve Uygulama İlkeleri
- Başvuru için bekleme süresi: Ölüm tehlikesi içinde kaybolmada en az 1 yıl, uzun süredir haber alınamamada son haber tarihinden itibaren en az 5 yıldır (TMK m. 33/1).
- Mahkemece yapılacak ilanda bilgi verilmesi için tanınacak süre, ilk ilandan itibaren en az 6 aydır (TMK m. 33/3).
- Gaiplik kararı geçmişe etkilidir; hüküm ve sonuçlarını ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı tarihten itibaren doğurur (TMK m. 35/2).
- Gaibin evliliği gaiplik kararıyla kendiliğinden sona ermez; eşin başvurusu üzerine ayrıca evliliğin feshine karar verilmelidir (TMK m. 131).
- Tereke malları mirasçılara teslim edilirken; ölüm tehlikesinde 5 yıl, haber alınamamada 15 yıl ve her hâlde gaibin 100 yaşına varmasına kadar güvence gösterilir (TMK m. 584).
Gaiplik Kararı, Bekleme Süreleri ve Gaibin Mirasının Güvence Karşılığı Teslimi (TMK m. 32-35, m. 584) Hakkında Sık Sorulan Sorular
Gaiplik kararı ile ölüm karinesi (TMK m. 31) arasındaki temel fark nedir?
TMK m. 31 uyarınca bir kimse "ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren" durumlar içinde (örneğin patlayan bir uçakta) kaybolursa cesedi bulunamasa bile gerçekten ölmüş sayılır (ölüm karinesi) ve mahkeme kararına gerek olmadan en büyük mülki amirin emriyle ölüm tutanağı düzenlenir. Gaiplikte ise ölüm kesin değil "kuvvetli olasılık" düzeyindedir ve mutlaka mahkeme kararı gerekir.
Hazine hangi hallerde gaibin mallarının Hazineye intikali için gaiplik davası açabilir?
TMK m. 588 uyarınca sağ olup olmadığı bilinmeyen bir kimsenin malvarlığı veya ona düşen miras payı on yıl resmen (kayyım eliyle) yönetilirse ya da malvarlığı böyle yönetilenin yüz yaşını dolduracağı süre geçerse, Hazinenin istemi üzerine o kimsenin gaipliğine karar verilir ve mirasçı çıkmazsa mallar Devlete geçer.
Gaipliğine karar verilen kişi yıllar sonra sağ olarak ortaya çıkarsa mallarını geri alabilir mi?
Evet. TMK m. 585 uyarınca gaip ortaya çıkarsa veya üstün hak sahipleri olduklarını ileri sürenler bu sıfatlarını kanıtlarsa, tereke mallarını teslim almış olanlar aldıkları malları zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdürler.
Gaiplik Kararı, Bekleme Süreleri ve Gaibin Mirasının Güvence Karşılığı Teslimi (TMK m. 32-35, m. 584) İle İlgili Kanun, İçtihat ve Hesaplama Rehberleri
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Hesaplama Araçları
Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.