Mahkemenin Hukuki Niteliği ve Görev Çerçevesi
Yargıtay, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 154. maddesi ve 2797 sayılı Yargıtay Kanunu uyarınca adliye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme mercii (temyiz mahkemesi) olan yüksek mahkemedir. Yargıtay bünyesinde 12 Hukuk Dairesi, 12 Ceza Dairesi, Hukuk Genel Kurulu (HGK), Ceza Genel Kurulu (CGK) ve İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu bulunur.
Yargıtay daireleri bir başkan ve dört üyeden oluşan 5 yüksek hâkimli kurul halinde toplanır ve salt çoğunlukla karar verir. İstinaf mahkemelerinden (BAM) farklı olarak Yargıtay bir "vakıa mahkemesi" değil, bir "hukukilik denetimi (temyiz) mahkemesi"dir; yani maddi olayın hukuka, kanuna ve yerleşik içtihatlara doğru uygulanıp uygulanmadığını denetler ve ülke genelinde içtihat birliğini sağlar.
2797 sayılı Yargıtay Kanunu’nun 45. maddesi uyarınca Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararları (İBK) Resmî Gazete’de yayımlanır ve benzer hukuki konularda Yargıtay Genel Kurullarını, dairelerini ve tüm adliye mahkemelerini bağlar.
Yargıtay Hangi Davalara ve İşlere Bakar?
Hukuk Dairelerinde Temyiz İncelemesi (HMK m. 361-373)
Bölge Adliye Mahkemesi Hukuk Dairelerinden verilen ve miktar veya değeri temyiz kesinlik sınırını geçen nihai kararlar ile HMK m. 362’de istisna tutulanlar dışındaki (boşanma, velayet, soybağı, tapu iptal, el atmanın önlenmesi, muris muvazaası, tenkis, manevi tazminat vb.) kararların temyiz incelemesi; kararın onanması, düzelterek onanması veya bozulması.
Ceza Dairelerinde Temyiz İncelemesi (CMK m. 286-307)
Bölge Adliye Mahkemesi Ceza Dairelerinin 5 yılın üzerindeki hapis cezalarına ilişkin kararları, ilk derece mahkemesinin beraat kararını kaldırarak ilk kez verdiği mahkûmiyet kararları, cezayı artıran kararları ve CMK m. 286/3’te sayılan katalog suçlara (hakaret, halkı kin ve düşmanlığa tahrik, silahlı örgüt vb.) ilişkin kararlarının temyiz incelemesi.
Hukuk Genel Kurulu (HGK) ve Ceza Genel Kurulu (CGK) Direnme İncelemeleri
Yargıtay özel dairesinin bozma kararına karşı ilk derece mahkemesinin veya Bölge Adliye Mahkemesinin önceki kararında direnmesi (ısrar etmesi) üzerine verilen direnme kararlarının Hukuk Genel Kurulu veya Ceza Genel Kurulunca kesin olarak incelenmesi.
İçtihadı Birleştirme Kararları (2797 s. Kanun m. 15, m. 45)
Yargıtay daireleri veya genel kurulları arasında benzer olaylarda çıkan içtihat uyuşmazlıklarının giderilmesi ve tüm mahkemeleri bağlayıcı İçtihadı Birleştirme Kararı (İBK) alınması.
Kanun Yararına Bozma (HMK m. 363, CMK m. 309)
İstinaf veya temyiz incelemesinden geçmeksizin kesinleşmiş bulunan ilk derece mahkemesi veya BAM kararlarındaki açık hukuka aykırılıkların Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının başvurusu üzerine kanun yararına bozulması.
Yargılama Usulü, Yetki ve Kanun Yolu Kuralları
- Hem hukuk yargısında (HMK m. 361) hem de ceza yargısında (7499 s. Kanun ile değişik CMK m. 291) temyiz başvuru süresi, Bölge Adliye Mahkemesi kararının tebliğ edildiği tarihten itibaren 2 haftadır.
- Hukuk davalarında konusu para ile değerlendirilebilen ve dava değeri kanuni duruşma sınırını aşan davalarda ve ayrıca boşanma, evlenmenin butlanı ve tüzel kişiliğin feshine ilişkin davalarda taraflardan birinin temyiz veya cevap dilekçesinde istemde bulunması üzerine Yargıtay’da temyiz incelemesi duruşmalı (murafaalı) yapılır (HMK m. 369/2).
- Ceza yargısında on yıl veya daha fazla hapis cezasına ilişkin hükümlerde Yargıtay incelemesi, sanığın veya katılanın temyiz dilekçesindeki istemi üzerine veya re’sen duruşmalı yapılabilir (CMK m. 299).
- Yargıtay’ın onama kararıyla hüküm adli yargı bakımından kesinleşir; bu aşamadan sonra Anayasa ve AİHS kapsamındaki bir temel hak ihlali varsa tebliğden itibaren 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir.
Sık Sorulan Sorular
Yargıtay bozma kararından sonra dosya hangi mahkemeye gider?
HMK m. 373 ve CMK m. 304 uyarınca; Bölge Adliye Mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiş ve bu karar Yargıtayca bozulmuşsa dosya ilk derece mahkemesine gönderilir. Buna karşılık Bölge Adliye Mahkemesi ilk derece kararını kaldırarak yeniden esas hakkında hüküm kurmuş ve bu karar bozulmuşsa dosya Bölge Adliye Mahkemesine gönderilir.
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararları (İBK) hâkimleri bağlar mı?
Evet. 2797 sayılı Yargıtay Kanunu m. 45/5 uyarınca Resmî Gazete’de yayımlanan İçtihadı Birleştirme Kararları kanun hükmünde bağlayıcı güce sahiptir; Yargıtay daireleri, Bölge Adliye Mahkemeleri ve tüm ilk derece mahkemeleri bu kararlara uymak zorundadır.