Mağdur, Müşteki (Şikâyetçi), Suçtan Zarar Gören ve Katılan (Müdahil) Sıfatları (CMK m. 233-243)

Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi

Ceza muhakemesi hukukunda suçun işlenmesiyle hukuki varlığı veya menfaati ihlal edilen süjeler, muhakemenin evresine ve suçla olan ilişkilerine göre farklı kavramlarla nitelendirilir. "Mağdur", işlenen suçla korunan hukuki değer veya menfaatin doğrudan doğruya sahibi olan gerçek kişidir (örneğin kasten yaralama suçunda yaralanan kişi, hırsızlık suçunda malı çalınan zilyet/malik). Tüzel kişiler suçun doğrudan mağduru olamazlar; ancak "suçtan zarar gören" sıfatını haizdirler. "Suçtan zarar gören" kavramı mağduru da kapsayan, fakat suçun doğrudan konusu olmasa bile suçun işlenmesi yüzünden maddi veya manevi bir hak kaybına uğrayan ve tazminat talep etme hakkı doğan gerçek veya tüzel kişileri ifade eder (örneğin kasten öldürme suçunda mağdur hayatını kaybeden kişi iken, onun mirasçıları, eşi ve çocukları suçtan zarar görendir). Soruşturma veya kovuşturma evresinde suç nedeniyle sızlanan, yetkili makamlara ihbar veya şikâyette bulunan mağdur ya da suçtan zarar görene ise uygulamada "müşteki (şikâyetçi / yakınan)" denilir.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 234 uyarınca mağdur ile şikâyetçinin soruşturma evresinde; delillerin toplanmasını isteme, soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla Cumhuriyet savcısından belge örneği isteme, vekili yoksa baro tarafından kendisine bir avukat görevlendirilmesini isteme, CMK m. 153'e uygun olmak koşuluyla vekili aracılığıyla soruşturma belgelerini ve elkonulan ve muhafaza altına alınan eşyayı inceletme ve Cumhuriyet savcısının kovuşturmaya yer olmadığı yönündeki kararına (KYOK) kanunda yazılı usule göre itiraz hakkını kullanma yetkileri vardır. Kovuşturma evresinde ise bunlara ek olarak; duruşmadan haberdar edilme, kamu davasına katılma, tutanak ve belgelerden örnek isteme, tanıkların davetini isteme ve davaya katılmış olma koşuluyla kararlara karşı kanun yollarına (istinaf ve temyiz) başvurma hakları tanınmıştır. Mağdur, onsekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malûl olur ve bir vekili de bulunmazsa, istemi aranmaksızın bir vekil görevlendirilir (CMK m. 234/2). Ayrıca cinsel saldırı suçu ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, baro tarafından kendisine avukat seçebilecek durumda olmadığını beyan eden mağdurun istemi halinde vekil görevlendirilir (CMK m. 239/1).

Kovuşturma evresinde mağdurun veya suçtan zarar görenin kanun yollarına başvurma ve muhakemede taraf benzeri tam yetkileri kullanabilmesi için CMK m. 237-243 hükümleri uyarınca "katılan (müdahil)" sıfatını kazanması şarttır. CMK m. 237/1'e göre mağdur, suçtan zarar gören gerçek ve tüzel kişiler ile malen sorumlu olanlar, ilk derece mahkemesindeki kovuşturma evresinin her aşamasında hüküm verilinceye kadar şikâyetçi olduklarını bildirerek kamu davasına katılabilirler. Kanun yolu muhakemesinde (istinaf veya temyizde) ilk defa davaya katılma isteğinde bulunulamaz; ancak ilk derece mahkemesinde ileri sürülüp reddolunan veya karara bağlanmayan katılma istekleri, kanun yolu başvurusunda açıkça belirtilmişse incelenip karara bağlanır (CMK m. 237/2). Katılma, kamu davasının ilerlemesini durdurmaz (CMK m. 238/4). Katılan, Cumhuriyet savcısına bağlı olmaksızın kanun yollarına başvurabilir; karar katılanın başvurusu üzerine bozulursa Cumhuriyet savcısı işi yeniden takip eder (CMK m. 242). Katılan, vazgeçerse veya ölürse katılma hükümsüz kalır; ancak mirasçılar katılanın haklarını takip etmek üzere davaya devam edebilirler (CMK m. 243).

Şartları ve Uygulama İlkeleri

• Kamu davasına katılma (müdahale) talebi, ilk derece mahkemesindeki kovuşturma evresinin her aşamasında hüküm verilinceye kadar dilekçe ile veya duruşmada sözlü beyanın tutanağa geçirilmesiyle yapılabilir (CMK m. 237/1, m. 238/1).
• İstinaf veya temyiz kanun yolu incelemesi sırasında ilk kez kamu davasına katılma talebinde bulunulamaz; yalnızca ilk derecede talep edilip reddedilen veya karara bağlanmayan katılma istekleri kanun yolunda incelenir (CMK m. 237/2).
• Tüzel kişiler (şirketler, dernekler, kamu kurumları) bir suçun doğrudan mağduru olamazlar; ancak suçtan doğrudan doğruya zarar görmüşlerse "suçtan zarar gören" sıfatıyla kamu davasına katılabilirler.
• Mağdur 18 yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malûl ise ve vekili yoksa, istemi aranmaksızın baroca zorunlu vekil görevlendirilir (CMK m. 234/2, m. 239/2).
• Katılan (müdahil), Cumhuriyet savcısı kanun yoluna başvurmasa dahi tek başına ve bağımsız olarak istinaf veya temyiz kanun yoluna başvurma hakkına sahiptir (CMK m. 242/1).

Mağdur, Müşteki (Şikâyetçi), Suçtan Zarar Gören ve Katılan (Müdahil) Sıfatları (CMK m. 233-243) Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.