Ceza Hukukunda Dava Zamanaşımı (TCK m. 66-67) ve Ceza Zamanaşımı (TCK m. 68)

Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi

Ceza hukukunda zamanaşımı, suçun işlenmesinden veya mahkûmiyet hükmünün kesinleşmesinden itibaren kanunda belirlenen sürelerin geçmesiyle Devletin yargılama yapma (cezalandırma) veya verilmiş cezayı infaz etme yetkisini ortadan kaldıran ve kamu düzenine ilişkin olduğu için soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında "resen (kendiliğinden)" gözetilen bir düşme nedenidir (TCK m. 72/2, CMK m. 223/8). 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) zamanaşımını ikiye ayırmıştır: "Dava zamanaşımı" (TCK m. 66-67) ve "Ceza (infaz) zamanaşımı" (TCK m. 68-71). TCK m. 72/1 uyarınca dava ve ceza zamanaşımı süreleri gün, ay ve yıl hesabıyla belirlenir; bir gün 24 saat, bir ay ise 30 gündür. Şüpheli, sanık veya hükümlü zamanaşımından vazgeçemez ("ben zamanaşımı istemiyorum, yargılanıp beraat etmek istiyorum" diyemez; yalnız CMK m. 223/9 uyarınca derhal beraat kararı verilmesi gereken hallerde düşme kararı verilemez, beraat kararı verilir).

TCK m. 66/1 uyarınca kanunda başka türlü yazılmış olan haller dışında kamu davası; a) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda "otuz yıl", b) Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda "yirmibeş yıl", c) Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda "yirmi yıl", d) Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda "onbeş yıl", e) Beş yıla kadar hapis veya adlî para cezasını gerektiren suçlarda "sekiz yıl" geçmesiyle düşer! Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmuş olup da 15 yaşını doldurmamış olanlar hakkında bu sürelerin "yarısının" (örneğin 8 yıl yerine 4 yıl); 15 yaşını doldurmuş olup da 18 yaşını doldurmamış olanlar hakkında ise "üçte ikisinin" (örneğin 15 yıl yerine 10 yıl) geçmesiyle kamu davası düşer (TCK m. 66/2). Dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde dosyadaki mevcut deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri de göz önünde bulundurulur (TCK m. 66/3) ve "suça bağlı olarak öngörülen cezanın yukarı sınırı" esas alınır (TCK m. 66/4). Zamanaşımı tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden, teşebbüs halinde son icra hareketinin yapıldığı günden, kesintisiz ve zincirleme suçlarda ise kesintinin gerçekleştiği veya son suçun işlendiği günden (çocuklara karşı üstsoy veya nüfuz sahibi kişilerce işlenen suçlarda çocuğun 18 yaşını bitirdiği günden) itibaren işlemeye başlar (TCK m. 66/6).

TCK m. 67'de dava zamanaşımının "durması" ve "kesilmesi" düzenlenmiştir: Soruşturma ve kovuşturma yapılması izin veya karara ya da bekletici meseleye bağlıysa ya da kaçak kararı verilmişse zamanaşımı "durur" (TCK m. 67/1). Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi, tutuklama kararı verilmesi, "iddianamenin düzenlenmesi" veya "sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkûmiyet kararı verilmesi" hallerinde ise dava zamanaşımı "kesilir" (TCK m. 67/2). Zamanaşımı kesildiğinde, süre kesilme gününden itibaren yeniden işlemeye başlar; ancak "kesilme nedenlerinin varlığı halinde, zamanaşımı süresi ilgili suça ilişkin olarak kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar" (uzamış / olağanüstü dava zamanaşımı - TCK m. 67/4; örneğin 8 yıllık asli dava zamanaşımı en çok +4 yıl uzayarak 12 yıl olur). TCK m. 68'de düzenlenen "ceza zamanaşımı" ise hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir suretle kesildiği günden itibaren işlemeye başlar ve ağırlaştırılmış müebbet hapiste 40 yıl, müebbet hapiste 30 yıl, 20 yıl ve daha fazla hapiste 24 yıl, 5 yıldan fazla hapiste 20 yıl, 5 yıla kadar hapis ve adli para cezalarında ise 10 yıl geçmesiyle cezanın infazı kabiliyeti ortadan kalkar. TCK'nın İkinci Kitap Dördüncü Kısmında yazılı devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı ağır suçlar ile soykırım, insanlığa karşı suçlar ve işkence suçlarında ise zamanaşımı işlemez (TCK m. 66/7, m. 68/3, m. 76, m. 77, m. 94/6).

Şartları ve Uygulama İlkeleri

• Beş yıla kadar hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda asli (olağan) dava zamanaşımı süresi "8 yıl", kesilme nedenlerinin varlığı halinde uzamış (olağanüstü) dava zamanaşımı süresi ise "12 yıl"dır (TCK m. 66/1-e, m. 67/4).
• Dava zamanaşımı süresi, suç için kanunda öngörülen cezanın (nitelikli haller dahil) "yukarı sınırına (üst sınırına)" göre; ceza zamanaşımı süresi ise "hükmolunan somut ceza miktarına" göre belirlenir (TCK m. 66/3-4, m. 68/1).
• Soruşturmada savcı huzurunda ifade alınması (kollukta alınan ifade kesmez!), tutuklama kararı, iddianame düzenlenmesi ve ilk derece mahkemesince mahkûmiyet kararı verilmesi dava zamanaşımını keser ve süreyi en fazla yarısı kadar uzatır (TCK m. 67/2-4).
• Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB - CMK m. 231/8) kararının kesinleşmesiyle 5 yıllık denetim süresi içinde dava zamanaşımı "durur".
• Sanığın derhal beraat etmesi gereken (suçun unsurlarının oluşmadığı veya sanığın suçu işlemediğinin sabit olduğu) hallerde, zamanaşımı dolmuş olsa bile düşme kararı verilemez; "beraat kararı" verilmesi zorunludur (CMK m. 223/9).

Ceza Hukukunda Dava Zamanaşımı (TCK m. 66-67) ve Ceza Zamanaşımı (TCK m. 68) Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.