Hukuki Sürelerin Niteliği ve Genel İlkeler
Olağan kanun yollarının (istinaf ve temyiz veya kesin nitelikteki itiraz merciinin) tüketilmesinden sonra başvurulan Anayasa Mahkemesi (AYM) bireysel başvurusu ile iç hukukun tüketilmesi üzerine gidilen Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) başvurusu, sıkı hak düşürücü sürelere ve şekil şartlarına tabidir.
6216 sayılı Kanun’un 47/5. maddesi uyarınca Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru süresi 30 gündür (1 ay değildir!). AİHS Ek 15 No’lu Protokol’ün yürürlüğe girmesiyle birlikte AİHM’e başvuru süresi ise eski 6 aylık süreden 4 aya indirilmiştir.
Gerek AYM’deki 30 günlük süre gerekse AİHM’deki 4 aylık süre adli tatilde durmaz ve uzamaz.
Kanuni Süreler, Başlangıç Anları ve Uygulama Kuralları
AYM Bireysel Başvuruda 30 Günlük Hak Düşürücü Süre (6216 s. K. m. 47/5)
Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yapılması gerekir. 30 günlük sürenin hesabında tebliğ veya öğrenme günü hesaba katılmaz; takip eden günden itibaren 30 takvim günü sayılır. Son gün resmi tatile veya hafta sonuna rastlarsa takip eden ilk iş günü mesai bitiminde sona erer.
Tebliğ ve UYAP Üzerinden Öğrenme Tarihinin Süreye Etkisi
Nihai karar başvurucuya veya vekiline tebliğ edilmişse 30 günlük süre tebliğ tarihinden başlar. Ancak tebligat yapılmadan önce nihai karar UYAP Vatandaş veya Avukat Portal üzerinden açılıp okunmuşsa ya da mahkeme kaleminden fiziken alınmışsa, AYM içtihadı uyarınca 30 günlük süre kararın bu şekilde öğrenildiği tarihten itibaren işlemeye başlar.
Tutukluluk ve Koruma Tedbirlerinde Başvuru Yollarının Tüketildiği An
Tutuklama veya tutukluluğun devamı kararlarına karşı yapılan itirazın üst merci (izleyen Sulh Ceza Hâkimliği veya Ağır Ceza Mahkemesi) tarafından reddedilmesiyle birlikte bu tedbir bakımından başvuru yolu tüketilmiş olur; esas ceza davasının bitmesi beklenmeksizin ret kararının tebliğ/öğrenilmesinden itibaren 30 gün içinde AYM’ye başvurulmalıdır.
Mazeret Halinde 15 Günlük Ek Başvuru Süresi (6216 s. K. m. 47/5)
Haklı bir mazereti (ağır hastalık, doğal afet vb.) nedeniyle 30 günlük süresi içinde başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren 15 gün içinde ve mazeretlerini belgeleyen kanıtlarla birlikte başvurabilirler.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) 4 Aylık Başvuru Süresi (AİHS m. 35/1)
Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru üzerine verdiği kabul edilemezlik veya ihlal bulunmadığına dair nihai kararın başvurucuya veya vekiline tebliğ edildiği tarihten itibaren 4 ay içinde AİHM’in resmi başvuru formu eksiksiz doldurulup imzalanarak Strazburg’a (posta damgası 4 aylık sürenin son gününü geçmeyecek şekilde) gönderilmelidir.
Hak Kaybı Yaşanmaması İçin Dikkat Edilecek Noktalar
- Kanunen kesin olan bir karara karşı (örneğin kesinlik sınırının altındaki BAM kararına veya kesin nitelikteki Sulh Ceza Hâkimliği itiraz reddi kararına karşı) "etkisiz bir kanun yoluna" (örneğin Yargıtay’a temyize veya ikinci kez itiraza) başvurmak, 30 günlük AYM bireysel başvuru süresini durdurmaz ve kesmez!
- AİHM’de 4 aylık sürenin son günü Cumartesi, Pazar veya resmi tatile denk gelse dahi (AİHM yerleşik içtihadı uyarınca) süre ilk iş gününe uzamaz; bu nedenle AİHM başvurusu 4 aylık sürenin bitiminden önce postaya verilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru formunda eksiklik olursa başvuru hemen reddedilir mi?
AYM İçtüzüğü m. 66 uyarınca başvuru formunda veya eklerinde (vekaletname, nihai karar, tebligat mazbatası, harç makbuzu) eksiklik bulunması halinde İdari Başvuru Bürosu tarafından eksikliğin giderilmesi için başvurucuya 15 günü geçmemek üzere kesin süre verilir; bu sürede eksiklik tamamlanmazsa başvuru idari yönden reddedilir.
AİHM’e gitmeden önce Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapmak zorunlu mudur?
Evet. AİHM’in "Hasan Uzun / Türkiye" kararından bu yana Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru yolu Türkiye’de tüketilmesi zorunlu ve etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul edilmektedir; AYM’ye başvurulmadan doğrudan AİHM’e gidilirse başvuru iç hukuk yolları tüketilmediği gerekçesiyle reddedilir.