Hukuki Sürelerin Niteliği ve Genel İlkeler
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 146. maddesi uyarınca, kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak 10 yıllık zamanaşımına tabidir. Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu (istenebilir hale geldiği) tarihten itibaren işlemeye başlar (TBK m. 149).
Ancak TBK m. 147’de günlük ticari ve medeni hayatta çok sık karşılaşılan dönemsel edimler, kira, faiz, vekâlet, komisyon, acentelik, ortaklık ve eser (yüklenicilik) sözleşmeleri için 5 yıllık özel zamanaşımı; sebepsiz zenginleşme için 2 ve 10 yıllık zamanaşımı; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda (TTK) ise çek ve bonolar (senetler) için 3 yıllık kambiyo zamanaşımı öngörülmüştür.
Kanuni Süreler, Başlangıç Anları ve Uygulama Kuralları
10 Yıllık Genel Zamanaşımı Süresi (TBK m. 146)
Kanunda özel bir süre öngörülmeyen tüm sözleşmesel alacaklar, ödünç (karz) sözleşmeleri, taşınmaz satış vaadi sözleşmeleri, vekilin veya yüklenicinin ağır kusurundan doğan eser sözleşmesi alacakları ve kamu kurumlarının rücu alacakları 10 yıllık genel zamanaşımına tabidir.
5 Yıllık Özel Zamanaşımına Tabi Alacaklar (TBK m. 147)
TBK m. 147 uyarınca şu alacaklar 5 yıllık zamanaşımına tabidir: (1) Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler; (2) Otel, motel, pansiyon ve lokanta (konaklama ve yeme-içme) bedelleri; (3) Küçük sanat işlerinden ve küçük çapta perakende satışlardan doğan alacaklar; (4) Bir ortaklıkta, ortaklık sözleşmesinden doğan ve ortakların birbirleri veya kendileri ile ortaklık arasındaki alacaklar; (5) Vekâlet, komisyon ve acentelik sözleşmelerinden, ticari simsarlık ücreti alacağı hariç simsarlık sözleşmesinden doğan alacaklar; (6) Yüklenicinin yükümlülüklerini ağır kusuruyla hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi dışında, eser sözleşmesinden doğan alacaklar.
Taşınmaz Yapılar (İnşaat) Eser Sözleşmesinde 5 ve 20 Yıllık Ayıp Zamanaşımı (TBK m. 478)
Yüklenicinin (müteahhidin) ayıplı bir eser meydana getirmiş olması sebebiyle açılacak davalar, teslim tarihinden başlayarak taşınmaz dışındaki eserlerde 2 yılın; taşınmaz yapılarda (bina, konut, inşaat) ise 5 yılın ve yüklenicinin ağır kusuru varsa ayıplı eserin niteliğine bakılmaksızın 20 yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.
Sebepsiz Zenginleşme Davası Zamanaşımı: 2 Yıl ve 10 Yıl (TBK m. 82)
Haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişiye (örneğin banka havalesinde yanlış/borçsuz gönderilen paraya veya zamanaşımına uğramış çek/bonoya) karşı açılacak sebepsiz zenginleşme davası; hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak 2 yıl ve her halde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak 10 yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
Çek ve Bono (Emre Muharrer Senet) İbraz ve 3 Yıllık Kambiyo Zamanaşımı (TTK m. 749, 796, 814)
Çekler düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, başka bir yerde ödenecekse 1 ay (farklı kıtada 3 ay) içinde bankaya ibraz edilmelidir (TTK m. 796). Hamilin; cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma (kambiyo takibi) hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 814). Bonoda (senette) da düzenleyene karşı kambiyo zamanaşımı vade tarihinden itibaren 3 yıldır (TTK m. 749).
Şirketler Hukukunda Genel Kurul İptali (3 Ay) ve Yöneticilerin Sorumluluğu (2 ve 5 Yıl)
Anonim ve limited şirket genel kurul kararlarının iptali davası karar tarihinden itibaren 3 aylık hak düşürücü süre içinde açılır (TTK m. 445). Yönetim kurulu üyeleri ve müdürlere karşı açılacak hukuki sorumluluk (tazminat) davası ise zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl ve her halde fiilin meydana geldiği günden itibaren 5 yıl içinde zamanaşımına uğrar (TTK m. 560).
Hak Kaybı Yaşanmaması İçin Dikkat Edilecek Noktalar
- 3 yıllık kambiyo zamanaşımına uğrayan bir çek veya bono tamamen değersiz hale gelmez: Hamil, zamanaşımının dolmasından itibaren 1 yıl içinde TTK m. 732 (sebepsiz zenginleşme) davası açabilir veya taraflar arasındaki temel borç ilişkisine (fatura, satım, ödünç) dayanarak yazılı delil başlangıcı sıfatıyla genel zamanaşımı süresi içinde ilamsız takip/alacak davası açabilir.
- TBK m. 161 uyarınca zamanaşımı ileri sürülmedikçe (def’i olarak cevap dilekçesinde bildirilmedikçe) hâkim bunu kendiliğinden (re’sen) göz önüne alamaz.
Sık Sorulan Sorular
Elimdeki senedin (bononun) vadesinin üzerinden 3 yıl geçti, artık tahsil edemez miyim?
Vadeden itibaren 3 yıl geçtiğinde bononun "kambiyo senedi" vasfıyla (Örnek 10 kambiyo takibiyle) takip edilme imkanı sona erer. Ancak senet HMK m. 202 anlamında "yazılı delil başlangıcı" vasfını koruduğundan, temel borç ilişkisine dayanarak genel haciz yoluyla ilamsız takip (Örnek 7) veya alacak davası açabilir ve tanık dahil her türlü delille alacağınızı ispatlayabilirsiniz.
Müteahhidin yaptığı binada 7 yıl sonra ağır malzeme eksikliği (gizli ayıp) çıktı, 5 yıllık süre geçti mi?
TBK m. 478 uyarınca yüklenicinin (müteahhidin) ağır kusuru varsa (projeye, imar ve deprem yönetmeliğine veya mesleki kurallara ağır aykırılık bulunuyorsa), taşınmaz yapılarda zamanaşımı süresi 5 yıl değil, teslimden itibaren 20 yıldır.
Bu Sürelerle İlgili Kanunlar, Davalar, Dilekçeler ve Hesaplama Araçları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Dava Rehberleri
- İtirazın İptali ve %20 İcra İnkâr Tazminatı Davası (İİK m. 67)
- Menfi Tespit (Borçlu Olmadığının Tespiti) ve İstirdat Davası (İİK m. 72)
- Arsa Payı (Kat) Karşılığı İnşaat Sözleşmesinden Doğan Davalar
- Anonim ve Limited Şirket Genel Kurul Kararlarının İptali ve Butlanının Tespiti Davası (TTK m. 445-447, m. 622)