Davanın Hukuki Niteliği, Tarafları ve Konusu
İş kazası veya meslek hastalığı geçiren sigortalıya ya da vefatı halinde hak sahiplerine (eş, çocuk, anne-baba) Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri veya ölüm geliri bağlanır ve sağlık/tedavi giderleri karşılanır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 21 ve m. 23 hükümleri uyarınca SGK, sigortalıya veya hak sahiplerine yaptığı bu sosyal sigorta yardımlarını, olayın meydana gelmesinde kusuru bulunan "işverene" ve "üçüncü kişilere" rücu etme (geri isteme) hakkına sahiptir.
5510 sayılı Kanun m. 21/1 uyarınca iş kazası ve meslek hastalığı, "işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi" sonucu meydana gelmişse; Kurumca sigortalıya veya hak sahiplerine Kanun gereğince yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki "ilk peşin sermaye değeri" toplamı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla (gerçek zarar tavanıyla) sınırlı olmak üzere, Kurumca işverene ödettirilir.
Öte yandan 5510 sayılı Kanun m. 23 hükmü işveren açısından son derece ağır bir yaptırım öngörmektedir: Sigortalı çalıştırmaya başlandığının süresi içinde sigortalı işe giriş bildirgesi ile Kuruma bildirilmemesi (sigortasız/kayıt dışı çalıştırma) halinde, bildirgenin sonradan verildiği veya sigortalı çalıştırıldığının Kurumca tespit edildiği tarihten önce meydana gelen iş kazası veya meslek hastalığı olaylarında, "işverenin kusuru bulunup bulunmadığına bakılmaksızın (kusursuz sorumluluk)" Kurumca yapılan ve ileride yapılması gerekli bulunan her türlü masrafların tutarı ile gelir bağlanırsa bu gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri tutarı doğrudan işverene ödettirilir.
Dava Şartları, Yargılama Aşamaları ve Hukuki Sonuçları
İşverenin Kusur Sorumluluğu ve Kaçınılmazlık (Beklenmeyen Hal) İlkesi (5510 s. K. m. 21/2)
5510 sayılı Kanun m. 21/2 uyarınca işverenin sorumluluğunun tespitinde "kaçınılmazlık" ilkesi dikkate alınır. Kaçınılmazlık; olayın meydana geldiği tarihte geçerli bilimsel ve teknik kurallar gereğince alınacak tüm iş sağlığı ve güvenliği önlemlerine rağmen kazanın veya meslek hastalığının meydana gelmesi durumudur. Yargıtay içtihatlarına göre kaçınılmazlık payının (örneğin %40 kaçınılmazlık) yarısı işverene yükletilemez; işveren yalnızca kendi kusur oranından (ve kaçınılmazlık dışındaki paydan) sorumludur.
Üçüncü Kişilerin Sorumluluğu ve "Yarısı" Kuralı (5510 s. K. m. 21/4)
İş kazası, üçüncü bir kişinin (örneğin trafik-iş kazasında karşı araç sürücüsünün veya başka bir firmanın) kusuru nedeniyle meydana gelmişse, sigortalıya ve hak sahiplerine yapılan ödemeler ile bağlanan gelirlerin başladığı tarihteki "ilk peşin sermaye değerinin yarısı", zarara sebep olan üçüncü kişilere ve şayet kusuru varsa bunları çalıştıranlara kusurları oranında rücu edilir (5510 s. K. m. 21/4).
Halefiyet İlkesi: İlk Peşin Sermaye Değeri ve Gerçek Zarar Tavanı
Anayasa Mahkemesinin iptal kararı sonrasında 5510 sayılı Kanun m. 21’deki rücu hakkı "basit rücu" olmaktan çıkıp "halefiyet" esasına dönüşmüştür. Buna göre SGK, işverenden en fazla; (1) Bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değerinin işverenin kusuruna isabet eden tutarını ve (2) Sigortalının veya hak sahiplerinin işverenden talep edebilecekleri "gerçek maddi zarar tavanını (TRH-2010 aktüerya hesabıyla belirlenen tavanı)" aşmamak kaydıyla hangisi daha düşükse onu tahsil edebilir; sonradan gelen emekli maaşı zamlarını (sosyal yardım zamlarını) işverenden isteyemez.
Sigortasız Çalıştırmada (m. 23) ve Geç Bildirilen İş Kazasında (m. 21/1) Rücu
İşçinin sigorta giriş bildirgesi kaza tarihinden önce Kuruma verilmemişse, 5510 s. K. m. 23 uyarınca işverenin kusuru %0 olsa bile (tamamen üçüncü kişinin veya kaçınılmazlığın etkisiyle olsa dahi, işçinin kendi ağır kusuru hariç) peşin sermaye değerinin tamamından işveren sorumludur. Ayrıca iş kazasının 5510 s. K. m. 13’te belirtilen 3 iş günlük sürede SGK’ya bildirilmemesi halinde, bildirim tarihine kadar Kurumca yapılan geçici iş göremezlik ödeneği ve sağlık harcamaları da işverenden tahsil edilir.
İşçinin Açtığı Tazminat Davası ile SGK Rücu Davası Arasındaki Bağlantı
Sigortalının işverene karşı açtığı maddi tazminat davasında saptanan kusur oranları ve gerçek zarar hesabı ile SGK rücu davası birbirini doğrudan etkilediğinden, işçinin açtığı tazminat davasında kesinleşen kusur raporu rücu davasında da güçlü delil (veya taraflar aynıysa kesin hüküm) oluşturur.
Yüksek Mahkeme (Yargıtay / Danıştay) Uygulama İlkeleri
- SGK’nın 5510 s. K. m. 21 uyarınca açtığı rücu davalarında "ilk peşin sermaye değeri" (gelirin bağlandığı tarihteki sermayeleştirilmiş değer) ile aktüerya bilirkişisince hesaplanan "gerçek zarar (iç tavan)" karşılaştırılır; işveren kusur payı üzerinden bu iki değerden düşük olanı ile sorumludur.
- 5510 s. K. m. 93/2 uyarınca SGK rücu davalarında 10 yıllık zamanaşımı süresi kaza tarihinde değil, bağlanan gelirin "Kurum yetkili makamınca onaylandığı tarihte" (masraflar için sarf tarihinde) işlemeye başlar.
- 5510 s. K. m. 23 uyarınca sigortasız çalıştırılan işçinin geçirdiği iş kazasında işverenin sorumluluğu "kusursuz sorumluluk" esasına dayandığından, işverenin iş güvenliği bakımından kusursuz olması onu sorumluluktan kurtarmaz; ancak kazazede işçinin kendi müterafik kusuru varsa bu oran peşin sermaye değerinden tenzil edilir (indirilir).
- Asıl işveren ile alt işveren (taşeron), iş kazasından doğan SGK rücu alacaklarından Kuruma karşı 5510 s. K. m. 12 ve İşK m. 2/6 uyarınca kendi kusur toplamları oranında müteselsilen sorumludur.
Sık Sorulan Sorular
İşçimle iş kazası sonrasında arabulucuda veya mahkemede anlaşıp tüm tazminatını ödedim ve ibraname aldım; SGK yine de bana rücu davası açabilir mi?
Evet. İşçi ile işveren arasında yapılan sulh veya ibra sözleşmesi üçüncü kişi konumundaki SGK’yı bağlamaz. Ancak mahkemede yapılacak hesaplamada işçinin gerçek zarar tavanı ve SGK’nın ilk peşin sermaye değeri denetlenerek mükerrer sorumluluk önlenir.
İşe yeni başlayan işçinin sigorta girişini yapacağımız günün sabahında iş kazası geçirdi; SGK bütün masrafları ve maaşı işverenden mi alır?
5510 sayılı Kanun m. 8 uyarınca işe giriş bildirgesinin (inşaat, balıkçılık ve tarım işyerleri hariç) en geç çalışmaya başlamadan bir gün önce SGK’ya verilmesi zorunludur. İnşaat işyerlerinde ise aynı gün verilebilir. Süresinde işe giriş bildirgesi verilmeden iş kazası meydana gelirse 5510 s. K. m. 23 uyarınca işveren kusuru olmasa dahi bağlanan gelirin peşin sermaye değerinden sorumlu tutulur.
Trafik-iş kazasında işçim tamamen karşı aracın kusuruyla (tam üçüncü kişi kusuruyla) yaralandı; SGK işverenden para isteyebilir mi?
İşçiniz sigortalı ise ve işveren olarak sizin araç bakımında, çalışma saatlerinde veya iş güvenliğinde hiçbir kusurunuz (%0 kusur) yoksa SGK işverene rücu edemez; 5510 s. K. m. 21/4 uyarınca ilk peşin sermaye değerinin yarısını kazaya sebep olan üçüncü kişiye (karşı araç sürücüsü, işleteni ve trafik sigortacısına) rücu eder.
İşveren sorumluluk sigortası poliçesi SGK’nın açtığı rücu davasını karşılar mı?
Evet. İşyerinde geçerli bir "İşveren Mali Sorumluluk Sigortası" poliçesi varsa, poliçe genel şartları ve teminat limitleri dahilinde SGK’nın 5510 s. K. m. 21 kapsamında işverene yönelttiği rücu talepleri sigorta şirketine ihbar edilerek poliçe teminatından karşılanabilir.
İlgili Mevzuat, Emsal İçtihatlar, Dilekçe ve Hesaplama Araçları
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Emsal İçtihatlar
İlgili Dilekçe Rehberleri
Bu sayfada yer alan bilgiler yürürlükteki Türk mevzuatı ve yüksek mahkeme içtihatları çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklarda hak düşürücü süreler ve delil durumu dosya bazında değerlendirilmelidir.