Davanın Hukuki Niteliği, Tarafları ve Konusu
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 101 uyarınca, bu Kanunda aksine hüküm bulunmayan hallerde, Kanun hükümlerinin uygulanmasıyla ilgili ortaya çıkan uyuşmazlıklar (SGK birimlerince tesis edilen idari işlemler de dahil olmak üzere) İdare Mahkemelerinde değil, adli yargı kolu içindeki "İş Mahkemelerinde" görülür.
Uygulamada SGK’ya karşı en sık açılan davalar; (1) Yaşlılık (emeklilik), malullük veya ölüm (dul/yetim) aylığı tahsis talebinin Kurumca reddedilmesi üzerine açılan "Kurum işleminin iptali ve aylık bağlanması gereken tarihin tespiti" davaları, (2) İşyerinin "sahte/kontrollü işyeri" olduğu veya çalışmanın fiili olmadığı (hatır sigortası) gerekçesiyle geçmişe dönük prim günlerinin silinmesi ve bağlanmış emekli aylığının kesilmesi işlemlerinin iptali davaları ve (3) Bağlanan aylığın kesilmesi üzerine 5510 sayılı Kanun m. 96 uyarınca sigortalıdan faiziyle geri istenen "yersiz ödemelere" karşı açılan menfi tespit (borçlu olmadığının tespiti) ve istirdat davalarıdır.
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 4/1 hükmü çok önemli bir usul engeli getirmiştir: Hizmet akdine tabi çalışmaları nedeniyle zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti (hizmet tespiti) talepleri hariç olmak üzere, 5510 sayılı Kanun ve diğer sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda, dava açılmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna (SGK) yazılı başvuruda bulunulması "dava şartıdır".
Dava Şartları, Yargılama Aşamaları ve Hukuki Sonuçları
7036 s. İMK m. 4 Uyarınca SGK’ya Zorunlu İdari Başvuru Dava Şartı (60 Gün)
Dava açılmadan önce ilgili SGK İl Müdürlüğüne / Sosyal Güvenlik Merkezine uyuşmazlık konusu talebi içeren yazılı başvuru yapılması zorunludur. Kurum tarafından başvuru tarihinden itibaren "altmış (60) gün" içinde talebin reddedilmesi veya 60 gün içinde cevap verilmemesi (zımni ret) halinde dava şartı gerçekleşmiş olur ve İş Mahkemesinde dava açılabilir. Doğrudan dava açılmışsa mahkeme davayı HMK m. 115 uyarınca dava şartı yokluğundan usulden reddeder.
Sahte İşyeri / Fiili Çalışma Yokluğu Nedeniyle Prim ve Emeklilik İptali Davaları
SGK denetim elemanlarınca düzenlenen raporlarla bir işyerinin "sahte (tabela) işyeri" olduğu veya sigortalının (örneğin hamilelik döneminde ya da eşinin/akrabasının işyerinde) fiilen çalışmadığı ileri sürülerek primlerin ve emekli aylığının iptal edilmesi halinde; İş Mahkemesi "re’sen araştırma ilkesi" uyarınca o işyerinin vergi, kira, fatura, elektrik/su abonelik kayıtlarını celp eder, dönem bordro tanıklarını ve komşu işyeri tanıklarını dinleyerek fiili çalışmanın gerçekliğini inceler.
5510 s. K. m. 96 Yersiz Ödemelerin Geri Alınması: Kusur Ayrımı (5 Yıl / 10 Yıl)
5510 sayılı Kanun m. 96 uyarınca Kurumca fazla veya yersiz olarak yapıldığı tespit edilen ödemeler; (a) İlgililerin "kasıtlı veya kusurlu davranışlarından" doğmuşsa, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla "on (10) yıllık" sürede yapılan ödemeler, her bir ödemenin yapıldığı tarihten itibaren hesaplanacak kanuni faiziyle birlikte; (b) Kurumun "hatalı işlemlerinden" kaynaklanmışsa, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla "beş (5) yıllık" sürede yapılan ödemeler, borcun tebliğ edildiği tarihten itibaren 24 ay içinde ödendiği takdirde faizsiz olarak (24 ayı aşarsa tebliğ tarihinden itibaren faiziyle) geri alınır.
Malullük Aylığı ve Kontrol Muayenesi Sonucu Aylık Kesilmesi Uyuşmazlıkları
Çalışma gücünün en az %60’ını kaybettiği gerekçesiyle malullük aylığı talep eden veya kontrol muayenesi (5510 s. K. m. 94) sonucunda maluliyet oranının %60’ın altına düştüğü gerekçesiyle aylığı kesilen sigortalının açtığı davada; mahkemece Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu ve ardından Adli Tıp Kurumu 3. İhtisas Kurulu / Adli Tıp İhtisas Kurulu’ndan rapor alınarak gerçek maluliyet oranı ve başlangıç tarihi saptanır.
İhtiyati Tedbir (Kesintinin ve Takibin Durdurulması) ve Birikmiş Aylıkların Faizi
Yersiz ödeme borç çıkarılması nedeniyle sigortalının mevcut gelir/aylığından kesinti yapılması veya icra takibi başlatılması halinde mahkemeden HMK m. 389 uyarınca ihtiyati tedbir talep edilir. Emeklilik tahsis davasının kabulü halinde, tahsis talebini takip eden aybaşından itibaren birikmiş aylıkların ödenmesine karar verilir.
Yüksek Mahkeme (Yargıtay / Danıştay) Uygulama İlkeleri
- 7036 sayılı İMK m. 4/1 uyarınca SGK’ya başvuru dava şartı olup, sigortalının daha önce emeklilik tahsis talebinde bulunmuş ve SGK’nın bu talebi yazılı olarak reddetmiş olması halinde, dava açmak için aynı konuda Kuruma ikinci kez başvuru yapılmasına gerek yoktur; ilk başvuru ve ret kararı dava şartını karşılar.
- SGK müfettiş veya denetmen raporları aksi sabit oluncaya kadar geçerli belgelerden ise de, sigortalının işyerine hiç gidilmeden, bordro ve komşu işyeri tanıkları dinlenmeden sadece işverenin beyanına veya prim borçlarının ödenmemesine dayanılarak düzenlenen denetim raporuyla sigortalılık ve emekli aylığı iptal edilemez.
- Bağ-Kur (4/b) prim borcu veya çakışan sigortalılık nedeniyle emeklilik tahsis talebi reddedilen sigortalıya, SGK tarafından eksik olan cüzi prim farkı bildirilip ödeme imkânı tanınmadan doğrudan tahsis talebinin reddedilmesi sosyal güvenlik hakkı ve medeni hakları kullanmada dürüstlük kuralıyla bağdaşmaz.
- 5510 sayılı Kanun m. 96 kapsamında Kurumun kendi memurlarının yanlış hesaplaması veya çakışan hizmeti fark etmemesi sonucu bağlanan aylıklarda sigortalının hilesi/kusuru bulunmadığından, Kurum ancak son 5 yıllık ödemeyi ve tebliğden itibaren faiz yürüterek talep edebilir; ödeme tarihinden itibaren faiz isteyemez.
Sık Sorulan Sorular
Çalıştığım şirket yıllar sonra SGK tarafından "sahte işyeri (S kodu)" ilan edildi ve emekli maaşım kesilip ödenen maaşlar faiziyle geri isteniyor; ne yapmalıyım?
O işyerinde gerçekten (fiilen) çalışmış iseniz, işverenin primleri ödememesi veya başka usulsüzlükler yapması sizin gerçek çalışmanızı geçersiz kılmaz. SGK’nın iptal ve borç çıkarma işlemine itiraz ederek İş Mahkemesinde "Kurum işleminin iptali, emekli aylığının kesildiği tarihten itibaren yeniden bağlanması ve yersiz ödeme borcu olmadığının tespiti (menfi tespit)" davası açabilirsiniz. O dönemdeki çalışma arkadaşlarınız ve komşu esnaf tanıklığıyla fiili çalışmanız kanıtlanır.
SGK kendi hatasıyla bana 8 yıldır fazla maaş bağlamış, şimdi 8 yıllık parayı ödeme tarihinden itibaren faiziyle istiyor; bu yasal mıdır?
Hayır. 5510 sayılı Kanun m. 96/1-b uyarınca yersiz ödeme sizin hilenizden veya kusurunuzdan değil de "Kurumun hatalı işleminden" kaynaklanmışsa, SGK geriye doğru en fazla "5 yıllık" kısmı geri isteyebilir (5 yıldan öncesi zamanaşımına uğrar) ve ödeme tarihinden itibaren faiz işletemez; ancak borcun size tebliğinden itibaren 24 ay sonra faiz işleyebilir.
SGK’ya karşı dava açmadan önce arabulucuya gitmek gerekiyor mu?
Hayır, SGK’ya karşı açılan Kurum işleminin iptali davalarında arabuluculuk yoktur. Ancak 7036 sayılı Kanun m. 4 uyarınca dava açmadan önce SGK’ya yazılı dilekçeyle başvurmak ve SGK’nın reddetmesini (veya 60 gün cevap vermemesini) beklemek "dava şartı" olarak zorunludur.
Kontrol muayenesi sonucunda malulen emekli maaşım veya engellilik nedeniyle bağlanan yaşlılık aylığım kesildi, mahkemede yeniden rapor alınır mı?
Evet. SGK Sağlık Kurulu raporuna itiraz edilerek İş Mahkemesinde açılan davada mahkeme, sigortalıyı üniversite/eğitim araştırma hastanelerine ve nihai olarak Adli Tıp Kurumu İhtisas Kuruluna sevk ederek çalışma gücü kaybı oranını bağımsız tıbbi bilirkişi kurullarına tespit ettirir.
İlgili Mevzuat, Emsal İçtihatlar, Dilekçe ve Hesaplama Araçları
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Emsal İçtihatlar
İlgili Dilekçe Rehberleri
Bu sayfada yer alan bilgiler yürürlükteki Türk mevzuatı ve yüksek mahkeme içtihatları çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklarda hak düşürücü süreler ve delil durumu dosya bazında değerlendirilmelidir.