Davanın Hukuki Niteliği, Tarafları ve Konusu
Anayasa m. 35 ve m. 46 uyarınca devlet ve kamu tüzel kişileri, özel mülkiyette bulunan bir taşınmaza ancak kamu yararının gerektirdiği hallerde ve gerçek karşılığını peşin ödemek şartıyla 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu usullerine göre el koyabilir. İdarenin usulüne uygun bir kamulaştırma işlemi yapmaksızın ve bedelini ödemeksizin özel mülkiyetteki taşınmazı fiilen işgal ederek yol, park, okul, baraj gölü veya enerji nakil hattı haline getirmesi ya da imar planında kamu hizmet alanına ayırıp uzun yıllar kamulaştırmayarak mülkiyet hakkının özüne dokunması "kamulaştırmasız el atma" olarak tanımlanır.
Kamulaştırmasız el atma iki şekilde gerçekleşir: İdarenin taşınmaz üzerinde fiilen inşaat, kazı veya tesis yapması "fiili el atma" olup bu davalarda görevli mahkeme adli yargı (Asliye Hukuk Mahkemesi)dir. Taşınmaza fiilen dokunulmamakla birlikte, 1/1000 ölçekli uygulama imar planında taşınmazın yeşil alan, okul alanı, sağlık tesisi veya belediye hizmet alanı olarak ayrılması ve 3194 sayılı İmar Kanunu m. 10’daki 5 yıllık programa alınmayarak malikin tasarruf yetkisinin süresiz kısıtlanması ise "hukuki el atma"dır ve Uyuşmazlık Mahkemesi ile Danıştay kararları uyarınca İdare Mahkemesinde tam yargı davası olarak görülür.
Mülkiyet hakkı ihlal edilen taşınmaz maliki; el atmanın önlenmesi (müdahalenin men’i) ve eski hale getirme talep edebileceği gibi, taşınmazın mülkiyetinin idareye devri karşılığında "kamulaştırmasız el atma bedelinin (tazminatının)" ve geriye dönük 5 yıllık "ecrimisil (haksız işgal tazminatı)" alacağının tahsilini de dava edebilir.
Dava Şartları, Yargılama Aşamaları ve Hukuki Sonuçları
Fiili El Atma ile Hukuki El Atma Ayrımı ve Görevli Yargı Yeri
Taşınmazdan fiilen yol geçirilmesi, park yapılması veya yüksek gerilim hattı (irtifak) çekilmesi halinde taşınmazın bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesinde dava açılır. İmar planında kamu alanına ayrılıp 5 yılı aşkın süredir kamulaştırılmama (hukuki el atma) halinde ise öncelikle 2577 sayılı İYUK m. 13 uyarınca ilgili belediye veya bakanlığa yazılı başvuru yapılır, başvurunun reddi veya 30 gün sessiz kalınması üzerine 60 gün içinde İdare Mahkemesinde tam yargı davası açılır.
1956-1983 Dönemi El Atmalarında Uzlaşma Başvurusu (2942 s. K. Geçici m. 6)
09.10.1956 ile 04.11.1983 tarihleri arasında fiilen el konulan taşınmazlar yönünden dava açılmadan önce idare bünyesindeki uzlaşma komisyonuna başvurulması dava şartıdır. 04.11.1983 tarihinden sonraki el atmalarda ise Yargıtay uygulamasına göre uzlaşma başvurusu dava şartı değildir; doğrudan dava açılabilir.
Değerlendirme Tarihi ve 2942 s. Kanun m. 11 Kriterleri
Kamulaştırmasız el atma davalarında taşınmazın niteliği (arsa veya arazi olduğu) el atma tarihine göre belirlenirken, değeri "dava tarihindeki" (idari yargıdaki tam yargı davalarında ise karar tarihine en yakın tarihteki) rayiç değerlere göre hesaplanır. Arsalarda emsal karşılaştırması (m. 11/1-g), tarım arazilerinde ise net gelir (kapitalizasyon) yöntemi (m. 11/1-f) uygulanır.
Tapu Kaydının İptali ve İdare Adına Tescili (veya Terkini)
Tam mülkiyet el atmasında bedele hükmedilirken aynı zamanda taşınmazın tapu kaydının iptali ile davalı idare adına tesciline (yol veya yeşil alan ise TMK m. 999 uyarınca tapudan terkinine); enerji nakil hattı gibi irtifak el atmalarında ise değer düşüklüğü karşılığında idare lehine irtifak hakkı tesisine karar verilir.
Ecrimisil (Haksız İşgal Tazminatı) Talebi
Taşınmaz maliki, kamulaştırmasız el atma bedeli yanında, idarenin taşınmazı haksız olarak işgal ettiği dava tarihinden geriye doğru 5 yıllık dönem için (1938/1950 İBK) ecrimisil tazminatı da talep edebilir.
Yüksek Mahkeme (Yargıtay / Danıştay) Uygulama İlkeleri
- 16.05.1956 tarihli ve 1/6 sayılı Yargıtay İBK: Usulüne uygun kamulaştırma yapılmaksızın taşınmazına el konulan malik, zamanaşımı süresine bağlı olmaksızın her zaman el atmanın önlenmesi davası açabileceği gibi, mülkiyetin idareye devrine razı olarak taşınmazın dava tarihindeki rayiç bedelini de talep edebilir.
- Anayasa Mahkemesinin E. 2016/181, K. 2018/111 ve E. 2021/127, K. 2022/86 sayılı kararları uyarınca, kamulaştırmasız el atma davalarında maktu vekalet ücreti öngören ve idare mallarının haczini mutlak olarak yasaklayan düzenlemeler mülkiyet hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle iptal edilmiştir.
- Taşınmazın bir kısmına el atılması nedeniyle geri kalan kısmında değer azalması meydana gelmişse veya kalan kısım kullanılamaz hale gelmişse, 2942 s. K. m. 12 kıyasen uygulanarak kalan kısmın bedeli veya değer düşüklüğü de tazminata eklenir.
- İmar planında kamu hizmet alanına ayrılan taşınmazın uzun yıllar kamulaştırılmaması (hukuki el atma) nedeniyle İdare Mahkemesinde açılan tam yargı davalarında, Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararları doğrultusunda taşınmazın dava tarihindeki değil, karar tarihine en yakın güncel rayiç bedeline hükmedilmesi gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Belediye arsadan yol geçirmişse kaç yıl içinde dava açılabilir?
Mülkiyet hakkı zamanaşımına uğramadığından (1956 tarihli 1/6 sayılı İBK), 04.11.1983 sonrası gerçekleşen kamulaştırmasız el atmalarda herhangi bir zamanaşımı süresi yoktur; malik veya mirasçıları her zaman bedel davası açabilir.
Arsam imar planında yıllardır "okul alanı" veya "yeşil alan" olarak görünüyor ve inşaat izni verilmiyor; ne yapabilirim?
Bu durum "hukuki el atma" niteliğindedir. İmar planının kesinleşmesinden itibaren 5 yıllık yasal süre geçtiği halde kamulaştırma yapılmamışsa, ilgili idareye (belediye ve/veya ilgili bakanlık) yazılı başvuru yapılarak kısıtlılığın kaldırılması veya kamulaştırma bedelinin ödenmesi istenir; reddi üzerine İdare Mahkemesinde tam yargı (bedel) veya imar planı iptal davası açılır.
Tarlanın üzerinden yüksek gerilim (elektrik) hattı geçirilmesi nedeniyle tazminat alınabilir mi?
Evet. Enerji nakil hattı geçirilmesi taşınmazın mülkiyet hakkını kısıtlayan "irtifak (kullanım) hakkı niteliğinde kamulaştırmasız el atma"dır. Asliye Hukuk Mahkemesinde dava açılarak hattın taşınmazın tamamında yarattığı değer düşüklüğü karşılığı irtifak bedeli tahsil edilebilir.
Kamulaştırmasız el atma davası açmak için taşınmazın el atma tarihinde sahibi olmak şart mıdır?
Hayır. Taşınmazı el atmadan sonra miras veya satış yoluyla iktisap eden yeni malik de mülkiyet hakkına dayanarak kamulaştırmasız el atma bedel davası açma hakkına sahiptir.
İlgili Mevzuat, Emsal İçtihatlar, Dilekçe ve Hesaplama Araçları
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Emsal İçtihatlar
İlgili Dilekçe Rehberleri
Bu sayfada yer alan bilgiler yürürlükteki Türk mevzuatı ve yüksek mahkeme içtihatları çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklarda hak düşürücü süreler ve delil durumu dosya bazında değerlendirilmelidir.