Avrupa ve Norveç’te Uluslararası Velayet, Kişisel İlişki ve 1980 Lahey Çocuk İadesi Davaları

Norveç'te (Oslo, Bergen, Stavanger, Trondheim vb.) ve diğer Avrupa ülkelerinde yaşayan ailelerde; ebeveynlerin ayrılması, bir ebeveynin Türkiye'ye dönmesi veya çocuğun diğer ebeveynin rızası olmaksızın ülkeler arasında götürülmesi ya da alıkonulması, uluslararası aile hukukunun en hassas uyuşmazlıklarını doğurmaktadır. Bu süreçler 5718 sayılı MÖHUK, 1980 tarihli Lahey Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Sözleşme ve 5717 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde yürütülmektedir.

1. 1980 Tarihli Lahey Sözleşmesi ve Çocuğun Mutad Mesken Ülkesine İadesi

Hem Türkiye hem de Norveç, 25 Ekim 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi'ne taraftır. Türkiye'de bu sözleşmenin uygulanma usulü 5717 sayılı Kanun ile düzenlenmiştir:

• Sözleşmenin Amacı ve Yaş Sınırı: Sözleşme, 16 yaşını doldurmamış çocukların, velayet hakkı ihlal edilerek mutad mesken (habitual residence) devletinden başka bir taraf devlete haksız olarak götürülmesi veya orada haksız olarak alıkonulması halinde derhal mutad mesken devletine iadesini sağlamayı amaçlar.
• Merkezi Makam (Adalet Bakanlığı): Türkiye'de Merkezi Makam, Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü'dür. İade başvurusu doğrudan Merkezi Makama veya Aile Mahkemesi'ne yapılabilir.
• İade Talebinin Reddi Sebepleri (Lahey m. 12, 13, 20): Lahey davası bir velayet davası değildir; ancak iade davasında davalı ebeveyn, çocuğun iadesinin çocuğu fiziki veya psikolojik bir tehlikeye maruz bırakacağını ya da başka bir şekilde müsamaha edilemeyecek bir duruma düşüreceğini (Lahey m. 13/b), çocuğun yeni çevresine uyum sağladığını (1 yılın geçmiş olması - m. 12/2) veya idrak çağındaki çocuğun iadeye karşı çıktığını kanıtlarsa Aile Mahkemesi iade talebini reddedebilir.

2. Uluslararası Velayet ve Çocuk Uyuşmazlıklarında Hukuki Yollar

3. Yabancı Velayet Kararlarının Türkiye'de Tenfizi ve Kişisel İlişki

Norveç mahkemeleri tarafından verilen bir velayet veya çocukla kişisel ilişki kararı, Türkiye'de Aile Mahkemesi tarafından tenfiz edilmedikçe Türkiye'de doğrudan icraya konulamaz. Tenfiz davasında mahkeme, kararın kesinleşmiş olup olmadığını, davalının savunma haklarına uyulup uyulmadığını ve kararın Türk kamu düzenine (çocuğun üstün yararına) açıkça aykırı olup olmadığını (MÖHUK m. 54) inceler. Ayrıca ebeveynlerden biri Norveç'te, diğeri Türkiye'de yaşıyorsa, çocuğun her iki ebeveynle düzenli bağ kurabilmesi için uluslararası seyahat izinlerini, pasaport teslimini ve görüntülü iletişim saatlerini içeren ayrıntılı kişisel ilişki hükmü kurulması talep edilebilir.

4. Sık Sorulan Sorular

Tatil için çocuğumla Türkiye'ye geldim; diğer ebeveynin izni olmadan Türkiye'de kalırsam ne olur?

Norveç hukukuna göre ortak velayet (foreldreansvar) devam ediyorsa, diğer ebeveynin rızası veya mahkeme kararı olmaksızın çocuğun mutad meskeni olan ülkeden sürekli olarak ayrılması 1980 Lahey Sözleşmesi kapsamında "haksız alıkoyma" teşkil edebilir. Bu nedenle ülkeler arası yerleşim yeri değişikliği öncesinde mutlaka mahkeme izni veya yazılı mutabakat alınmalı; mevcut bir iade davası açılmışsa Lahey m. 13 istisnaları çerçevesinde savunma yapılmalıdır.

Lahey Çocuk İadesi davası devam ederken çocuğun yurt dışına çıkarılmasını önleyebilir miyim?

Evet. 5717 sayılı Kanun madde 19 uyarınca Aile Mahkemesi, yargılama süresince çocuğun yüksek yararını korumak ve iade sürecini güvence altına almak amacıyla çocuğun yurt dışına çıkışının geçici olarak yasaklanmasına ve gerekli diğer koruyucu tedbirlere karar verebilir.

Norveç çocuk koruma kurumu (Barnevernet) kararları Türkiye'de doğrudan geçerli midir?

Yabancı idari kurulların veya mahkemelerin çocuk koruma ve velayet tedbirleri Türkiye'de kendiliğinden icra edilemez. Türk vatandaşı çocukların korunması, Türkiye'deki yakınları yanına yerleştirilmesi ve velayet/vesayet süreçleri Türk mahkemeleri ile diplomatik/merkezi makamlar nezdinde Türk hukuku ve milletlerarası sözleşmeler çerçevesinde ayrıca değerlendirilir.