Tenkis Davalarında Sabit Tenkis Oranı, Tercih Hakkı ve Vasiyetnamenin Tenfizi — Yargıtay İBK 1994/4 E., 1994/4 K.

Uyuşmazlık Konusu ve Hukuki Sorun

Mirasbırakanın saklı pay kurallarını zedeleyen tasarruflarına karşı açılan tenkis davalarında, değerinde azalma olmaksızın bölünmesine olanak bulunmayan belirli bir malın (taşınmazın) tenkisinde TMK m. 564 uyarınca davalıya tanınan tercih hakkının kullanılması halinde malın değerinin hangi tarihe göre hesaplanacağı (1994/4-4 sayılı İBK) ve vasiyetnamenin tenfizi (yerine getirilmesi) davalarında aranan ön şartların neler olduğu hususudur.

Yüksek Mahkemenin Hukuki Değerlendirmesi ve Gerekçesi

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 11.11.1994 tarihli ve 1994/4 E., 1994/4 K. sayılı kararında, mirasbırakanın saklı payı ihlal eden tasarruflarının tenkisinde (azaltımında) uygulanan hesaplama yöntemini standartlaştırmıştır. Tenkis davasında öncelikle mirasbırakanın ölüm tarihi itibarıyla terekenin aktif ve pasifi belirlenerek tasarruf edilebilir kısım ve saklı pay ihlal tutarı bulunur; ardından bu tutarın tasarruf konusu malların ölüm günündeki değerine oranlanmasıyla "sabit tenkis oranı" tespit edilir.

Tenkise tabi malın değerinde bir azalma olmaksızın fiziki olarak bölünmesine (ifrazına) imkân bulunmayan hallerde, TMK m. 564 (eski MK m. 506) uyarınca davalı lehine tasarruf yapılan kişiye malı tamamen alıkoyarak saklı payı zedeleyen kısmın bedelini nakden ödeme veya malı paraya çevirtme yönünde bir "seçimlik (tercih) hak" tanınmıştır. 1994/4-4 sayılı İBK ile, ölüm tarihi ile tercih hakkının kullanıldığı karar aşaması arasında geçen sürede enflasyon nedeniyle oluşan değer farkının mirasçıyı mağdur etmemesi için, malın tercih hakkının kullanıldığı gündeki rayiç değerinin sabit tenkis oranıyla çarpılması suretiyle ödenecek nakdi tenkis bedelinin hesaplanmasına karar verilmiştir.

Öte yandan vasiyetnamenin tenfizi (belirli mal vasiyetinin yerine getirilmesi - TMK m. 600) davalarında Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre; bir vasiyetnamenin tenfizinin istenebilmesi için öncelikle sulh hukuk mahkemesince vasiyetnamenin TMK m. 595-596 uyarınca usulüne uygun şekilde açılıp okunmuş olması, mirasçılara tebliğ edilmesi ve yasal itiraz/iptal süresi içinde dava açılmamış olması ya da açılan vasiyetnamenin iptali/tenkis davalarının sonuçlanarak vasiyetnamenin açılması tespit kararının kesinleşmiş olması gerekmektedir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Somut İlkeler

• Tenkis davasında saklı payın zedelenip zedelenmediği ve "sabit tenkis oranı", terekenin mirasbırakanın ölüm tarihindeki durumuna ve değerlerine göre hesaplanır.
• 11.11.1994 tarihli ve 1994/4 E., 1994/4 K. sayılı İBK uyarınca, bölünemeyen malın tenkisinde davalı TMK m. 564'teki tercih hakkını malı koruyup bedel ödeme yönünde kullanırsa, ödenecek nakit tutar malın "tercih hakkının kullanıldığı gündeki rayiç değeri" ile sabit tenkis oranının çarpılması suretiyle belirlenir.
• Nakdi tenkis alacağı, davalının tercih hakkını kullandığı tarihte muaccel olduğundan, hükmedilecek tenkis bedeline tercih hakkının kullanıldığı tarihten itibaren yasal faiz yürütülür.
• Tenkis davası açma süresi, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak 1 yıl ve her halde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden 10 yıl geçmekle düşer (TMK m. 571); ancak tenkis iddiası def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.
• Belirli mal vasiyetinin yerine getirilmesi (vasiyetnamenin tenfizi) davasında, vasiyetnamenin sulh hukuk mahkemesince açılıp okunması işlemi tamamlanmamışsa mahkemece bu ön sorunun bekletici mesele yapılması gerekir.

Bu sayfadaki yüksek mahkeme karar incelemesi genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre hukuki değerlendirme farklılık gösterebilir.